İSLAM DÜNYASINDA TEVHİD AKİDESİ, SÜNNİ–Şİİ AYRIŞMASI VE KÜRESEL EMPERYALİZMİN MEZHEP SİYASETİ (2) Tevhit akidesi ve İslam'ın birlik ...
İSLAM DÜNYASINDA TEVHİD AKİDESİ,
SÜNNİ–Şİİ AYRIŞMASI VE KÜRESEL EMPERYALİZMİN MEZHEP SİYASETİ (2)
Tevhit akidesi ve İslam'ın birlik
ideali: Bu bölüm, çalışmanın düşünsel ve
dinî temelini oluşturacaktır. Tevhit kavramının anlamı: Tevhit, Allah'ın
birliğine, eşsizliğine ve mutlak hâkimiyetine iman etmektir. İslam'ın temel
inanç esasını oluşturur. Bununla birlikte tevhit düşüncesinin toplumsal
yansıması; kardeşlik, adalet, dayanışma, eşitlik ve ortak sorumluluk
ilkelerinde görülür.
Kur'an-ı Kerim'in Âl-i İmrân
suresi 103. ayetinde Müslümanlara Allah'ın ipine hep birlikte sarılmaları ve
ayrılığa düşmemeleri emredilir.
Hucurât suresi 10. ayetinde
müminlerin kardeş olduğu belirtilir. Enfâl suresi 46. ayeti ise ihtilafın
toplumsal gücü zayıflatabileceğine dikkat çeker.
Buradan hareketle şu akademik
soru ortaya çıkar: Allah'ın birliğine iman eden Müslümanların, aynı dinî
referanslara sahip olmalarına rağmen neden ortak bir medeniyet ve siyasi
dayanışma anlayışı geliştirmekte zorlandıkları nasıl açıklanabilir?
Tevhid ile siyasi birlik
arasındaki ilişki: Burada önemli bir kavramsal ayrım yapılmalıdır. Tevhid
doğrudan tek bir devlet veya yönetim biçimini zorunlu kılmaz. İslam tarihinde
farklı yönetim biçimleri, hukuk ekolleri ve siyasi kurumlar bulunmuştur.
Dolayısıyla araştırmanın amacı
bütün Müslümanları tek bir siyasi otorite altında toplama fikrini savunmak
değil, dinî farklılıkların neden ortak medeniyet bilincini ortadan kaldıracak
ölçüde siyasallaşabildiğini incelemektir.
Ümmet bilincinin tarihsel
sınanması:
Bu başlıkta şu kavramlar ele
alınmalıdır: Ümmet ve kardeşlik. Adalet ve hakkaniyet. Mezhep ve dinî otorite. Siyasi
iktidar ve meşruiyet. İslam coğrafyasında ortak güvenlik. İslam medeniyetinde
ilim ve kültür birliği.
Hz. Muhammed'in vefatı sonrasında
siyasi otorite meselesi:
Sakîfe toplantısı ve halifelik
meselesi; 632 yılında Hz. Muhammed'in vefatından sonra Müslüman toplumun
yönetiminin kime ve hangi yöntemle devredileceği tartışılmıştır.
Sakîfe'de gerçekleşen görüşmeler
sonucunda Hz. Ebû Bekir halife seçilmiştir. Bu gelişme, İslam tarihinde yönetim
ve meşruiyet meselesinin ilk büyük tartışmalarından biri olarak
değerlendirilmelidir.
Hz. Ali'nin konumu ve Ehl-i Beyt
meselesi: Şii düşüncenin temel tarihsel referanslarından biri Hz. Ali'nin Hz.
Peygamber'e yakınlığı, Ehl-i Beyt'in konumu ve imamet anlayışıdır.
Sünni gelenekte ise halifelik,
sahabenin konumu, istişare, icma ve ümmetin siyasi düzeni önemli
referanslardır.
Ancak iki gelenek arasındaki
farklılıkları yalnızca Hz. Ali'nin halife olup olmaması üzerinden açıklamak
yeterli değildir. Zaman içerisinde dinî otoritenin kaynağı, imametin mahiyeti,
hadislerin değerlendirilmesi ve hukuk metodolojisi de farklılaşmıştır.
İlk fitne dönemi ve siyasi
çatışmalar: Hz. Osman'ın öldürülmesi. Hz. Ali'nin halifeliği. Cemel Vakası.
Sıffin Savaşı. Hakem Olayı. Hariciliğin ortaya çıkışı.
Kerbelâ Vakası (680).
Özellikle Kerbelâ, Şii kolektif
hafızasında adalet, zulme karşı direnme, şehadet ve Ehl-i Beyt'e bağlılık
düşüncesinin merkezî sembolü hâline gelmiştir.
Sünni gelenekte de Hz. Hüseyin'in
şehadeti büyük bir tarihsel ve dinî acı olarak kabul edilir. Dolayısıyla
Kerbelâ'nın ortak İslam hafızasında taşıdığı değer ile sonraki dönemlerde
kazandığı mezhepsel siyasi anlam birbirinden ayrılarak incelenmelidir.
Temel değerlendirme: İslam
toplumundaki ilk ayrışmanın başlangıç noktası, Allah'ın birliği konusunda
farklılaşma değil, Hz. Peygamber sonrasında siyasi ve dinî otoritenin nasıl
temsil edileceği konusundaki ihtilaftır.
Sünnilik ve Şiiliğin dinî ve
düşünsel kurumlara dönüşmesi, Sünni düşüncenin oluşumu: Sünnilik, Kur'an,
sünnet, sahabe uygulamaları, icma ve kıyas gibi kaynak ve yöntemler
çerçevesinde gelişmiştir.
Dört büyük fıkıh ekolü:
Hanefilik. Malikilik. Şafiilik. Hanbelilik. Sünni düşüncenin kurumsallaşmasında
hadis âlimleri, fakihler, kelamcılar ve medrese gelenekleri belirleyici
olmuştur.
Şii düşüncenin oluşumu: Şiilikte
temel referanslardan biri imamet düşüncesidir. Özellikle İmamiyye/On İki İmam
Şiiliğinde imamların dinî otoritesi, masumiyet anlayışı ve Hz. Ali soyundan
gelen imamların konumu belirleyicidir.
Şii düşüncenin başlıca kolları:
İmamiyye (On İki İmam Şiiliği). İsmaililik. Zeydilik.
Şii düşüncenin tarihsel
gelişiminde Cafer es-Sâdık, Muhammed el-Bâkır, Şeyh Müfid, Şeyh Tûsî ve daha
sonraki dönemlerde farklı usul ve fıkıh âlimleri önemli rol oynamıştır.
Temel teolojik farklılıklar:
|
Konu |
Sünni gelenek |
On İki İmam Şiiliği |
|
Siyasi-dinî otorite |
Hilafet ve ümmetin meşruiyet
anlayışı |
İmamet ve ilahî tayin anlayışı |
|
Hz. Ali |
Dördüncü Raşid Halife |
Birinci imam |
|
Sahabe |
Genel olarak sahabe saygınlığı |
Sahabenin değerlendirilmesinde
farklı yaklaşımlar |
|
Dinî kaynaklar |
Kur'an, sünnet, icma, kıyas |
Kur'an, sünnet, Ehl-i Beyt
rivayetleri, akıl ve içtihat |
|
Fıkıh |
Dört ana mezhep |
Caferî fıkhı |
|
Dinî otorite |
Âlimler, müftüler ve fıkıh
ekolleri |
Âlimler ve özellikle taklit
mercileri |
Bu farklılıklar, her iki
geleneğin kendi içinde de görüş ayrılıkları bulunduğu dikkate alınarak
incelenmelidir. (devam edecek…)
Nesim Yalvarıcı
YORUMLAR