İSLAM DÜNYASINDA TEVHİD AKİDESİ, SÜNNİ–Şİİ AYRIŞMASI VE KÜRESEL EMPERYALİZMİN MEZHEP SİYASETİ (4) ABD'nin Orta Doğu politikası ve AB...
İSLAM DÜNYASINDA TEVHİD AKİDESİ,
SÜNNİ–Şİİ AYRIŞMASI VE KÜRESEL EMPERYALİZMİN MEZHEP SİYASETİ (4)
ABD'nin Orta Doğu politikası ve ABD'nin
bölgedeki stratejik öncelikleri:
İsrail'in güvenliği. Körfez enerji
kaynaklarının ve deniz ulaşımının güvenliği.
İran'ın bölgesel nüfuzunun sınırlandırılması. Askerî
üsler ve güvenlik ittifakları.
Irak ve Suriye'deki askerî ve
siyasi varlık. Terörle mücadele ve bölgesel istikrar.
Bu politikalar bazı dönemlerde
Sünni ve Şii aktörler arasındaki rekabeti etkilemiş, bazı dönemlerde ise mezhep
farklılığından bağımsız ittifaklar oluşturmuştur.
İngiltere'nin tarihsel ve güncel
etkisi: İngiltere'nin Körfez bölgesindeki tarihsel varlığı, Irak'ın kuruluş
süreci, petrol imtiyazları ve monarşilerle kurulan ilişkiler de kendisini
göstermektedir.
Ancak tarihsel İngiliz
politikalarının günümüzdeki bütün mezhepsel çatışmaları doğrudan yönettiği
ileri sürülmek bizi yanlışa sevk edebilir. Zira çok katmanlı müdahale ve farklı
inisiyatifleri gözden kaçırmamalıyız.
İsrail'in bölgesel güvenlik
politikası: İsrail'in İran'ı temel güvenlik tehditlerinden biri olarak değerlendirmesi,
İran'ın bölgesel müttefikleriyle ilişkileri ve Lübnan, Suriye, Irak gibi
alanlardaki güvenlik gelişmeleri çerçevesinde değerlendirilmelidir.
Üzerinde önemle durulması gereken
asıl konu; İran'ın Şii siyasi ve askerî ağlarıyla bölgesel nüfuz geliştirmesi
ve İsrail'in buna karşı güvenlik stratejileri, Sünni–Şii ayrışmasının bölgesel
güç dengelerine nasıl yansımaktadır? Bu zaviyeden bakıldığında, İsrail’in İran
a müdahaleleri, Şii siyasi hareketi Müslümanların ilgilerine yöneltmektedir.
Rusya ve Çin'in yaklaşımı: Rusya'nın Suriye politikası, İran'la askerî
ve diplomatik ilişkileri, Kafkasya ve Orta Asya'daki çıkarları
değerlendirilmelidir.
Çin açısından ise enerji
güvenliği, Kuşak ve Yol Girişimi, Körfez ülkeleriyle ekonomik ilişkiler ve bölgesel
istikrar ön plana çıkar. Özellikle Çin'in 2023 yılında Suudi Arabistan ile İran
arasındaki diplomatik ilişkilerin yeniden kurulmasına aracılık etmesi,
mezhepsel rekabetin diplomasi yoluyla sınırlandırılabileceğini gösteren önemli
bir örnektir.
Vekâlet savaşları ve mezhep kimliği: Bölgesel
ve küresel güç rekabeti, Yerel siyasi ve askerî aktörlerle ittifaklar, Mezhepsel
ve kimlik temelli mobilizasyon, Toplumsal kutuplaşma ve güvenlik ikilemi…
Vekâlet çatışmaları ve bölgesel
istikrarsızlık: Bu modelin her ülkede
aynı şekilde işlemediği, yerel aktörlerin de kendi hedefleri ve karar alma
kapasiteleri bulunduğu özellikle belirtilmelidir.
Müslüman coğrafyalarda mezhep
çatışmasının somut örnekleri:
|
Coğrafya |
Temel mesele |
İncelenecek değişkenler |
|
Irak |
2003 sonrası siyasi düzen |
ABD müdahalesi, devlet
kurumları, Şii-Sünni temsil |
|
Suriye |
İç savaş ve iktidar mücadelesi |
Rejim, muhalefet, İran, Rusya,
Türkiye, Körfez ülkeleri |
|
Lübnan |
Mezhepsel güç paylaşımı |
Hizbullah, siyasi sistem, dış
müdahaleler |
|
Yemen |
İç savaş ve bölgesel rekabet |
Husiler, Suudi Arabistan, İran,
devlet otoritesi |
|
Bahreyn |
Temsil ve yönetim sorunu |
Toplumsal yapı, monarşi, Körfez
güvenliği |
|
Pakistan |
Mezhep temelli şiddet |
Devlet, dinî örgütler, bölgesel
rekabet |
|
Afganistan |
Mezhepsel ve etnik gerilimler |
Hazara toplumu, Taliban, İran
ve bölge ülkeleri |
Irak: Mezhepsel temsil ve
devletin yeniden yapılanması: 2003 ABD müdahalesi sonrasında Irak'ta siyasi
kurumların yeniden yapılandırılması, mezhepsel ve etnik temsile dayalı güç
paylaşımını daha görünür hâle getirmiştir.
Şii, Sünni ve Kürt siyasi
aktörlerin devlet kurumları içindeki konumları, yeni siyasi düzenin temel
meselelerinden biri olmuştur.
Burada araştırılacak konu, mezhep
kimliğinin siyasi temsil mekanizmasına dönüşmesinin devlet kapasitesine etkisidir.
Suriye: Mezhep, iktidar ve
uluslararası müdahale; Suriye'deki çatışma, yalnızca Sünni–Şii mücadelesi
değildir. Devlet yapısı, otoriter yönetim, toplumsal talepler, etnik kimlikler,
silahlı örgütler ve uluslararası müdahaleler birlikte değerlendirilmelidir.
İran'ın Şam yönetimiyle
ilişkileri, Rusya'nın askerî müdahalesi, Türkiye'nin güvenlik politikası,
ABD'nin Suriye'deki varlığı ve İsrail'in güvenlik yaklaşımı bu çerçevede ele
alınmalıdır.
Yemen: Bölgesel rekabetin toplumsal maliyeti: Yemen'deki
Husiler ile Suudi Arabistan öncülüğündeki koalisyon arasındaki çatışma,
mezhepsel kimliğin bölgesel güç mücadelesiyle birleştiği örneklerden biridir. Ancak
Zeydiliği On İki İmam Şiiliğiyle özdeşleştirmemek gerekir. Yemen'deki
çatışmanın tarihsel, siyasi ve ekonomik münhasır nedenleri de vardır.
Lübnan: Mezhepsel güç
paylaşımının kurumsallaşması; Lübnan örneği, mezhepsel kimliklerin anayasal ve
siyasi temsil mekanizmalarına nasıl yerleştiğini göstermektedir.
Hizbullah, Şii siyasi temsili;
diğer siyasi partiler ise farklı dinî ve mezhepsel toplulukların siyasi
konumlarını temsil etmektedir.
Bu sistemin toplumsal barış,
devlet kapasitesi ve dış müdahalelere açıklık bakımından sonuçları
incelenmelidir. (Devam edecek…)
Nesim Yalvarıcı
YORUMLAR