İSLAM DÜNYASINDA TEVHİD AKİDESİ, SÜNNİ–Şİİ AYRIŞMASI VE KÜRESEL EMPERYALİZMİN MEZHEP SİYASETİ (5) SÜNNİ–Şİİ AYRIŞMASININ İSLAM MEDENİYET...
İSLAM DÜNYASINDA TEVHİD AKİDESİ,
SÜNNİ–Şİİ AYRIŞMASI VE KÜRESEL EMPERYALİZMİN MEZHEP SİYASETİ (5)
SÜNNİ–Şİİ AYRIŞMASININ İSLAM
MEDENİYETİNE MALİYETİ
Mezhep rekabetinin ekonomik,
sosyal, siyasi ve askerî sonuçları: çalışmanın temel iddiasını somutlaştırdığımızda;
Mezhep ayrışmasının yalnızca dinî tartışmaların konusu olmadığı, devletlerin ve
toplumların geleceğini etkileyen çok boyutlu bir mesele olduğu ortaya
konulmalıdır.
Ekonomik sonuçlar: İslam ülkeleri
arasında ekonomik bütünleşmenin zayıflaması. Bölgesel ticaret koridorlarının
güvenlik sorunlarıyla karşılaşması. Savunma harcamalarının artması. Petrol ve
doğal gaz kaynaklarının siyasi rekabete konu olması. Yabancı askerî ve ekonomik
bağımlılıkların derinleşmesi. Ortak bilim, teknoloji ve sanayi yatırımlarının yetersiz
kalması. Özellikle enerji kaynaklarının yoğunlaştığı Körfez coğrafyasında,
siyasi güvensizlik ve askerî rekabetin ekonomik iş birliği üzerindeki etkileri
araştırılmalıdır.
Sosyal sonuçlar: Mezhepsel
önyargıların toplumsal hafızaya yerleşmesi. Dinî kimlik üzerinden ayrımcılık.
Zorunlu göç ve mültecilik. Eğitim ve kültür kurumlarının siyasallaşması. Kuşaklar
arası düşmanlık aktarımı. Ortak İslam medeniyeti bilincinin zayıflaması.
Siyasi sonuçlar: Mezhep
kimliğinin siyasi temsilin temel unsuru hâline gelmesi, vatandaşlık ve ortak
hukuk anlayışının gelişmesini zorlaştırabilir.
Devletlerin toplumsal bütünlüğü
sağlaması yerine belirli mezhep gruplarının siyasi gücünü korumaya yönelmesi,
kurumsal meşruiyet sorunlarına yol açabilir.
Askerî sonuçlar: Bölgesel
silahlanma yarışı. Vekâlet savaşları. Silahlı devlet dışı aktörlerin
güçlenmesi. Sınır güvenliği sorunları. Yabancı askerî üslerin stratejik
öneminin artması. Savunma kaynaklarının kalkınma yatırımlarından uzaklaşması.
Mezhep çatışması, Müslüman
toplumların kendi ekonomik ve askerî kapasitelerini ortak çıkarlar
doğrultusunda kullanmalarını zorlaştıran etkenlerden biri olarak ele
alınmalıdır.
TÜRKİYE'NİN KONUMU VE İSLAM
DÜNYASINDA BİRLİK MESELESİ
Türkiye'nin Sünni–Şii
rekabetindeki tarihsel ve jeopolitik konumu: Türkiye, tarihsel Osmanlı mirası,
Cumhuriyet'in laik devlet düzeni, Sünni çoğunluklu toplumsal yapısı ve İran ile
coğrafi komşuluğu nedeniyle bu meselenin önemli aktörlerinden biridir. Türkiye'nin
konumu üç ayrı eksende incelenmelidir.
Tarihsel eksen: Osmanlı–Safevi
rekabeti. Osmanlı'nın İslam dünyasındaki siyasi ve dinî temsil iddiası. Cumhuriyet
döneminde hilafetin kaldırılması. Türkiye'nin modern ulus-devlet yapısı.
Bölgesel güvenlik ekseni:
Türkiye–İran ilişkileri. Irak ve Suriye'deki gelişmeler. Körfez ülkeleriyle
ilişkiler. Azerbaycan ve Güney Kafkasya. İsrail ve Doğu Akdeniz politikaları. Terör
örgütleri ve vekâlet çatışmaları.
Medeniyet ve diplomasi ekseni: Türkiye'nin
İslam dünyasındaki farklı mezhepler arasında diplomatik diyalog geliştirme
kapasitesi, mezhep temelli çatışmaların azaltılması ve ortak ekonomik güvenlik
politikalarının oluşturulması bakımından incelenmelidir.
Burada Türkiye'nin yalnızca Sünni
kimliği üzerinden değil, bütün vatandaşlarının eşitliği, laik hukuk düzeni ve
bölgesel diplomasi kapasitesi üzerinden değerlendirilmesi daha doğru olacaktır.
İslam dünyasında mezhepler üstü
dayanışma modeli: Önerilecek model, Sünniliğin veya Şiiliğin diğerine
üstünlüğünü kabul eden bir yaklaşım olmamalıdır.
Bunun yerine ortak dinî değerler
ile farklı mezhepsel yorumların birlikte var olabileceği bir medeniyet
dayanışması modeli geliştirilmelidir.
Teolojik yakınlaşma; Tevhit
inancının ortak temel olarak ele alınması. Ehl-i Beyt'e saygı. Sahabe
konusundaki ihtilafların şiddet ve tekfir gerekçesine dönüştürülmemesi. Dinî
tartışmalarda ilmî yöntemlerin esas alınması. Mezhep farklılıklarının
karşılıklı tanınması.
Kurumsal yakınlaşma: Sünni ve Şii
ilim adamlarının ortak akademik platformları. Üniversiteler arası araştırma
programları. Mezhepler arası dinî diyalog mekanizmaları. Ortak tarih ve
medeniyet araştırmaları. Dinî eğitimde karşılıklı bilgi ve anlayışın
geliştirilmesi.
Ekonomik ve stratejik iş birliği;
İslam ülkeleri arasında ortak yatırım fonları. Enerji güvenliği iş birliği. Ortak
savunma sanayii ve teknoloji projeleri. Demiryolu ve ticaret koridorları. Gıda
ve su güvenliği. Ortak bilim ve yükseköğretim programları.
Ortak güvenlik anlayışı: İslam
ülkelerinin güvenlik politikalarının birbirlerini tehdit olarak görme
anlayışından uzaklaşması, bölgesel istikrar açısından önemli bir araştırma
alanıdır.
Burada önerilen yaklaşım, tek bir
askerî blok kurmak değil; karşılıklı egemenlik, toprak bütünlüğü, iç işlerine
müdahale etmeme ve bölgesel anlaşmazlıkları diplomasiyle çözme ilkelerini
kurumsallaştırmaktır. (devam edecek…)
Nesim Yalvarıcı
YORUMLAR