İSLAM DÜNYASINDA TEVHİD AKİDESİ, SÜNNİ–Şİİ AYRIŞMASI VE KÜRESEL EMPERYALİZMİN MEZHEP SİYASETİ (3)

  İSLAM DÜNYASINDA TEVHİD AKİDESİ, SÜNNİ–Şİİ AYRIŞMASI VE KÜRESEL EMPERYALİZMİN MEZHEP SİYASETİ (3) Mezhep farklılığı ile düşmanlık arasın...

 

İSLAM DÜNYASINDA TEVHİD AKİDESİ, SÜNNİ–Şİİ AYRIŞMASI VE KÜRESEL EMPERYALİZMİN MEZHEP SİYASETİ (3)

Mezhep farklılığı ile düşmanlık arasındaki ayrım:

Sünnilik ve Şiilik, birbirlerini yalnızca siyasi rakip olarak görerek varlığını sürdüren iki yapı değildir. Her ikisinin de kendine özgü teolojik, hukuki, ilmî ve kültürel gelişim tarihi vardır.

Bununla birlikte mezhep kimliğinin siyasi iktidar mücadelesine dönüştüğü dönemlerde toplumsal gerilim ve dışlayıcılık artmıştır.

Bu nedenle şu ayrım yapılmalıdır: Mezhep farklılığı tarihsel ve dinî bir olgudur; mezhep düşmanlığı ise siyasi, ideolojik ve toplumsal şartlar içerisinde üretilebilen bir çatışma biçimidir.

Emeviler, Abbasiler ve mezhep siyasetinin tarihsel gelişimi:

Dönem

Temel gelişme

Mezhep siyaseti açısından önemi

661–750

Emevi Devleti

Hilafet, hanedan yönetimi ve Ehl-i Beyt muhalefeti

750–1258

Abbasiler

Şii hareketlerin siyasi ve dinî gelişimi

909–1171

Fatımiler

İsmaili Şii hilafetinin kurulması

945–1055

Büveyhiler

Şii hanedanların Bağdat üzerindeki etkisi

1501–1722

Safeviler

On İki İmam Şiiliğinin devlet mezhebi hâline getirilmesi

1299–1922

Osmanlılar

Sünni devlet kimliği ve Safevilerle rekabet

Özellikle Abbasiler döneminde Sünni ve Şii düşüncenin ilmî ve kurumsal gelişimi, yalnızca siyasi çatışmalarla açıklanamayacak kadar karmaşıktır.

Fatımiler örneği ise İslam dünyasında Sünni ve Şii siyasi otorite anlayışlarının farklı devlet yapıları içerisinde nasıl temsil edildiğini göstermektedir.

Osmanlı–Safevi rekabeti: Mezhep farklılığının jeopolitik çatışmaya dönüşmesi.

Safevi Devleti'nin kuruluşu: Şah İsmail'in 1501 yılında Safevi Devleti'ni kurmasıyla İran'da On İki İmam Şiiliği devlet politikası hâline getirilmeye başlanmıştır.

Bu süreçte mezhep, devletin siyasi meşruiyetinin ve toplumsal bütünleşmesinin araçlarından biri olmuştur.

Osmanlı Devleti'nin Sünni kimliği: Osmanlı Devleti, özellikle Yavuz Sultan Selim döneminde Safevi tehdidini hem siyasi hem askerî hem de mezhepsel bir mesele olarak değerlendirmiştir.

1514 Çaldıran Savaşı, Osmanlı–Safevi rekabetinin en önemli dönüm noktalarından biridir.

Mezhep ve sınır güvenliği: Osmanlı–Safevi rekabetinde şu değişkenler birlikte değerlendirilmelidir:

Doğu Anadolu ve Azerbaycan üzerindeki hâkimiyet. İpek Yolu ve ticaret güzergâhları. Türkmen aşiretlerinin siyasi konumu. Dinî otorite ve meşruiyet mücadelesi. Irak ve Kafkasya üzerindeki nüfuz.

Avrupa güçlerinin Osmanlı–Safevi rekabetine yaklaşımı. Safevi–Osmanlı rekabetinin yalnızca dinî bir savaş olarak değerlendirilmesi tarihsel gerçekliği eksik bırakır. Aynı şekilde mezhep faktörünü tamamen önemsiz görmek de doğru değildir.

Bu döneme ilişkin önemli bir akademik kaynak, M. Sait Özervarlı'nın Osmanlı döneminde Sünni–Şii ilişkileri ve yakınlaşma girişimlerini inceleyen çalışmasıdır. Araştırma, çatışmaların yanında diyalog kanallarının da bulunduğunu ortaya koymaktadır.

MODERN DÖNEMDE SÜNNİ–Şİİ REKABETİ VE KÜRESEL EMPERYALİZM

20. yüzyılda İslam coğrafyasının parçalanması: Birinci Dünya Savaşı sonrasında Osmanlı Devleti'nin parçalanması, Orta Doğu'da yeni siyasi sınırların ve devlet yapılarının ortaya çıkmasına neden olmuştur.

Bu süreçte: İngiltere'nin Irak ve Körfez politikaları. Fransa'nın Suriye ve Lübnan üzerindeki mandater yönetimi. Filistin meselesi. İsrail Devleti'nin kuruluşu. Petrol kaynaklarının stratejik önemi. Soğuk Savaş dönemindeki ABD–Sovyet rekabeti. İslam coğrafyasının siyasi yapılanmasını etkileyen başlıca gelişmelerdir.

Burada temel araştırma sorusu, sömürgecilik sonrasında ortaya çıkan devletlerin mezhepsel ve etnik farklılıkları nasıl yönettikleri ve bu farklılıkların dış politika açısından nasıl önem kazandığıdır.

İran İslam Devrimi ve Suudi Arabistan–İran rekabeti: 1979 İran İslam Devrimi, modern İslam dünyasının siyasi ve mezhepsel dengelerinde önemli bir dönüm noktasıdır.

Devrim sonrasında İran, Şii dinî ve siyasi referanslarını içeren yeni bir devlet düzeni oluşturmuş, bölgesel nüfuzunu geliştirmeye yönelmiştir.

Suudi Arabistan ise Sünni siyasi ve dinî meşruiyet anlayışı çerçevesinde bölgesel konumunu sürdürmüştür. Bu rekabeti yalnızca mezhepsel çatışma olarak açıklamak yetersizdir. Şu değişkenler birlikte değerlendirilmelidir: Körfez bölgesindeki liderlik mücadelesi. Petrol ve doğal gaz kaynakları. Hürmüz Boğazı'nın stratejik konumu. ABD'nin Körfez güvenlik politikası. İsrail'in İran politikası. Irak'ın bölgesel konumu. Lübnan, Suriye ve Yemen'deki güç mücadeleleri.

İslam dünyasında dinî ve siyasi temsil iddiası. Suudi Arabistan–İran rekabeti, mezhepsel kimliğin devletlerarası güç mücadelesinde kullanılmasının çağdaş örneklerinden biridir. Ancak her iki ülkenin dış politikası yalnızca mezhepsel motivasyonlarla açıklanamaz.

Küresel emperyalizm ve mezhep farklılıklarının jeopolitik kullanımı: Küresel güçlerin Müslüman coğrafyaya yönelik politikaları incelenirken, doğrudan mezhepleri yarattıkları veya bütün çatışmaları planladıkları gibi kanıtlanmamış genellemelerden kaçınılmalıdır.

Bunun yerine dış aktörlerin mevcut ayrışmalardan nasıl yararlandıkları, yerel müttefiklerle nasıl ilişki kurdukları ve bölgesel güç dengelerini nasıl etkiledikleri üzerinde durulmalıdır.(devam edecek…)

Nesim Yalvarıcı

 

YORUMLAR

Ad

Makale,131,Şiir,12,
ltr
item
Nesim Yalvarıcı Blog: İSLAM DÜNYASINDA TEVHİD AKİDESİ, SÜNNİ–Şİİ AYRIŞMASI VE KÜRESEL EMPERYALİZMİN MEZHEP SİYASETİ (3)
İSLAM DÜNYASINDA TEVHİD AKİDESİ, SÜNNİ–Şİİ AYRIŞMASI VE KÜRESEL EMPERYALİZMİN MEZHEP SİYASETİ (3)
Nesim Yalvarıcı Blog
https://www.nesimyalvarici.com/2026/11/islam-dunyasinda-tevhid-akidesi_02119009668.html
https://www.nesimyalvarici.com/
https://www.nesimyalvarici.com/
https://www.nesimyalvarici.com/2026/11/islam-dunyasinda-tevhid-akidesi_02119009668.html
true
4680738629484459283
UTF-8
Tüm Yazılar Görüntülendi Hiç yazı bulunamadı TÜMÜNÜ GÖSTER Devamını oku Cevapla Cevabı iptal et Sil Yazar: Anasayfa SAYFALAR GÖNDERİLER Hepsini gör SİZİN İÇİN TAVSİYE EDİLEN ETİKET ARŞİV SEARCH TÜM GÖNDERİLER İsteğinizle eşleşen bir yayın bulunamadı Anasayfaya Dön Pazar Pazartesi Salı Çarşamba Perşembe Cuma Cumartesi Paz Pzt Sal Çar Per Cum Cmt Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Oca Şub Mar Nis Mayıs Haz Tem Ağu Eyl Eki Kas Ara şimdi 1 dakika önce $$1$$ minutes ago 1 saat önce $$1$$ hours ago Dün $$1$$ days ago $$1$$ weeks ago 5 haftadan daha önce Takipçiler Takip et BU PREMIUM İÇERİK KİLİTLENDİ ADIM 1: Bir sosyal ağda paylaşın 2. ADIM: Sosyal ağınızdaki bağlantıyı tıklayın Tüm Kodu Kopyala Tüm Kodu Seç Tüm kodlar panonuza kopyalandı Kodlar / metinler kopyalanamıyor, lütfen kopyalamak için [CTRL] + [C] (veya Mac ile CMD + C) tuşlarına basın İçerik Tablosu