İSLAM DÜNYASINDA TEVHİD AKİDESİ, SÜNNİ–Şİİ AYRIŞMASI VE KÜRESEL EMPERYALİZMİN MEZHEP SİYASETİ (3) Mezhep farklılığı ile düşmanlık arasın...
İSLAM DÜNYASINDA TEVHİD AKİDESİ,
SÜNNİ–Şİİ AYRIŞMASI VE KÜRESEL EMPERYALİZMİN MEZHEP SİYASETİ (3)
Mezhep farklılığı ile düşmanlık
arasındaki ayrım:
Sünnilik ve Şiilik, birbirlerini
yalnızca siyasi rakip olarak görerek varlığını sürdüren iki yapı değildir. Her
ikisinin de kendine özgü teolojik, hukuki, ilmî ve kültürel gelişim tarihi
vardır.
Bununla birlikte mezhep kimliğinin
siyasi iktidar mücadelesine dönüştüğü dönemlerde toplumsal gerilim ve
dışlayıcılık artmıştır.
Bu nedenle şu ayrım yapılmalıdır:
Mezhep farklılığı tarihsel ve dinî bir olgudur; mezhep düşmanlığı ise siyasi,
ideolojik ve toplumsal şartlar içerisinde üretilebilen bir çatışma biçimidir.
Emeviler, Abbasiler ve mezhep
siyasetinin tarihsel gelişimi:
|
Dönem |
Temel gelişme |
Mezhep siyaseti açısından önemi |
|
661–750 |
Emevi Devleti |
Hilafet, hanedan yönetimi ve
Ehl-i Beyt muhalefeti |
|
750–1258 |
Abbasiler |
Şii hareketlerin siyasi ve dinî
gelişimi |
|
909–1171 |
Fatımiler |
İsmaili Şii hilafetinin
kurulması |
|
945–1055 |
Büveyhiler |
Şii hanedanların Bağdat
üzerindeki etkisi |
|
1501–1722 |
Safeviler |
On İki İmam Şiiliğinin devlet
mezhebi hâline getirilmesi |
|
1299–1922 |
Osmanlılar |
Sünni devlet kimliği ve
Safevilerle rekabet |
Özellikle Abbasiler döneminde
Sünni ve Şii düşüncenin ilmî ve kurumsal gelişimi, yalnızca siyasi çatışmalarla
açıklanamayacak kadar karmaşıktır.
Fatımiler örneği ise İslam
dünyasında Sünni ve Şii siyasi otorite anlayışlarının farklı devlet yapıları
içerisinde nasıl temsil edildiğini göstermektedir.
Osmanlı–Safevi rekabeti: Mezhep
farklılığının jeopolitik çatışmaya dönüşmesi.
Safevi Devleti'nin kuruluşu: Şah
İsmail'in 1501 yılında Safevi Devleti'ni kurmasıyla İran'da On İki İmam Şiiliği
devlet politikası hâline getirilmeye başlanmıştır.
Bu süreçte mezhep, devletin
siyasi meşruiyetinin ve toplumsal bütünleşmesinin araçlarından biri olmuştur.
Osmanlı Devleti'nin Sünni kimliği:
Osmanlı Devleti, özellikle Yavuz Sultan Selim döneminde Safevi tehdidini hem
siyasi hem askerî hem de mezhepsel bir mesele olarak değerlendirmiştir.
1514 Çaldıran Savaşı,
Osmanlı–Safevi rekabetinin en önemli dönüm noktalarından biridir.
Mezhep ve sınır güvenliği: Osmanlı–Safevi
rekabetinde şu değişkenler birlikte değerlendirilmelidir:
Doğu Anadolu ve Azerbaycan
üzerindeki hâkimiyet. İpek Yolu ve ticaret güzergâhları. Türkmen aşiretlerinin
siyasi konumu. Dinî otorite ve meşruiyet mücadelesi. Irak ve Kafkasya
üzerindeki nüfuz.
Avrupa güçlerinin Osmanlı–Safevi rekabetine
yaklaşımı. Safevi–Osmanlı rekabetinin yalnızca dinî bir savaş olarak
değerlendirilmesi tarihsel gerçekliği eksik bırakır. Aynı şekilde mezhep
faktörünü tamamen önemsiz görmek de doğru değildir.
Bu döneme ilişkin önemli bir
akademik kaynak, M. Sait Özervarlı'nın Osmanlı döneminde Sünni–Şii ilişkileri
ve yakınlaşma girişimlerini inceleyen çalışmasıdır. Araştırma, çatışmaların
yanında diyalog kanallarının da bulunduğunu ortaya koymaktadır.
MODERN DÖNEMDE SÜNNİ–Şİİ REKABETİ
VE KÜRESEL EMPERYALİZM
20. yüzyılda İslam coğrafyasının
parçalanması: Birinci Dünya Savaşı sonrasında Osmanlı Devleti'nin parçalanması,
Orta Doğu'da yeni siyasi sınırların ve devlet yapılarının ortaya çıkmasına
neden olmuştur.
Bu süreçte: İngiltere'nin Irak ve
Körfez politikaları. Fransa'nın Suriye ve Lübnan üzerindeki mandater yönetimi.
Filistin meselesi. İsrail Devleti'nin kuruluşu. Petrol kaynaklarının stratejik
önemi. Soğuk Savaş dönemindeki ABD–Sovyet rekabeti. İslam coğrafyasının siyasi
yapılanmasını etkileyen başlıca gelişmelerdir.
Burada temel araştırma sorusu,
sömürgecilik sonrasında ortaya çıkan devletlerin mezhepsel ve etnik
farklılıkları nasıl yönettikleri ve bu farklılıkların dış politika açısından
nasıl önem kazandığıdır.
İran İslam Devrimi ve Suudi
Arabistan–İran rekabeti: 1979 İran İslam Devrimi, modern İslam dünyasının
siyasi ve mezhepsel dengelerinde önemli bir dönüm noktasıdır.
Devrim sonrasında İran, Şii dinî
ve siyasi referanslarını içeren yeni bir devlet düzeni oluşturmuş, bölgesel
nüfuzunu geliştirmeye yönelmiştir.
Suudi Arabistan ise Sünni siyasi
ve dinî meşruiyet anlayışı çerçevesinde bölgesel konumunu sürdürmüştür. Bu
rekabeti yalnızca mezhepsel çatışma olarak açıklamak yetersizdir. Şu
değişkenler birlikte değerlendirilmelidir: Körfez bölgesindeki liderlik mücadelesi.
Petrol ve doğal gaz kaynakları. Hürmüz Boğazı'nın stratejik konumu. ABD'nin
Körfez güvenlik politikası. İsrail'in İran politikası. Irak'ın bölgesel konumu.
Lübnan, Suriye ve Yemen'deki güç mücadeleleri.
İslam dünyasında dinî ve siyasi
temsil iddiası. Suudi Arabistan–İran rekabeti, mezhepsel kimliğin devletlerarası
güç mücadelesinde kullanılmasının çağdaş örneklerinden biridir. Ancak her iki
ülkenin dış politikası yalnızca mezhepsel motivasyonlarla açıklanamaz.
Küresel emperyalizm ve mezhep
farklılıklarının jeopolitik kullanımı: Küresel güçlerin Müslüman coğrafyaya
yönelik politikaları incelenirken, doğrudan mezhepleri yarattıkları veya bütün
çatışmaları planladıkları gibi kanıtlanmamış genellemelerden kaçınılmalıdır.
Bunun yerine dış aktörlerin mevcut
ayrışmalardan nasıl yararlandıkları, yerel müttefiklerle nasıl ilişki
kurdukları ve bölgesel güç dengelerini nasıl etkiledikleri üzerinde
durulmalıdır.(devam edecek…)
Nesim Yalvarıcı
YORUMLAR