İSLAM DÜNYASINDA TEVHİD AKİDESİ, SÜNNİ–Şİİ AYRIŞMASI VE KÜRESEL EMPERYALİZMİN MEZHEP SİYASETİ (6) 2026–2050–2070 İSLAM DÜNYASININ GELECE...
İSLAM DÜNYASINDA TEVHİD AKİDESİ,
SÜNNİ–Şİİ AYRIŞMASI VE KÜRESEL EMPERYALİZMİN MEZHEP SİYASETİ (6)
2026–2050–2070 İSLAM DÜNYASININ
GELECEĞİ
Bu düşünce üzerindeki çalışmaya
tarihsel analiz yanında stratejik gelecek perspektifi kazandırmak gerekir.
|
Dönem |
Temel sorun |
Araştırılacak stratejik
değişken |
|
2026 |
Mezhep temelli siyasi rekabet |
İran–Suudi Arabistan, Irak,
Suriye, Yemen |
|
2030 |
Bölgesel güç dengeleri |
Enerji, savunma, ticaret,
diplomasi |
|
2050 |
Demografik ve ekonomik dönüşüm |
Genç nüfus, teknoloji,
sanayileşme |
|
2070 |
İslam dünyasının küresel konumu |
Ortak medeniyet, ekonomik
bütünleşme, stratejik bağımsızlık |
13.1. 2026: Mezhep siyasetinin
güncel görünümü: Mevcut bölgesel güç ilişkileri, mezhepsel kimliklerin dış
politika ve güvenlik politikaları üzerindeki etkisi bakımından incelenmelidir.
13.2. 2050: İslam dünyasının ekonomik
ve demografik geleceği: Genç nüfus, enerji kaynakları, teknoloji üretimi,
eğitim ve ekonomik bütünleşme, mezhepsel rekabetin uzun vadeli maliyetleriyle
birlikte değerlendirilmelidir.
13.3. 2070: Ortak medeniyet ve
stratejik bağımsızlık; 2070 perspektifinde temel soru şu olmalıdır:
İslam ülkeleri, mezhep temelli
rekabetin sınırlandırıldığı, ekonomik ve bilimsel iş birliğinin güçlendiği,
kendi güvenlik ve kalkınma politikalarını bağımsız biçimde oluşturabildiği bir
medeniyet ortaklığı geliştirebilecek midir?
Konu genel bir değerlendirmeye
tabi tutulacak olur ise, Tevhit idealinden mezhep rekabetine: Tarihsel bir
çelişki mi, siyasi bir başarısızlık mı?
İslam'ın tevhit akidesi, Allah'ın
birliğini esas alan ve insanı bu inanç etrafında ahlaki sorumluluğa çağıran
temel ilkedir. Bu inancın toplumsal yansıması ise adalet, kardeşlik, dayanışma
ve insan onurunun korunmasıdır.
Ancak Hz. Muhammed'in vefatından
sonra Müslüman toplumda ortaya çıkan siyasi otorite tartışmaları, zamanla
farklı dinî ve düşünsel geleneklerin oluşmasına zemin hazırlamıştır.
Sünnilik ve Şiilik, başlangıçta
siyasi otorite ve meşruiyet tartışmalarıyla belirginleşmiş, sonraki yüzyıllarda
kendi kelam, hadis, fıkıh ve dinî otorite kurumlarını geliştirmiştir.
Bu gelişmenin kendisi İslam'ın tevhit
ilkesinin ortadan kalktığı anlamına gelmez. Asıl problem, mezhepsel
farklılıkların zaman zaman ortak dinî ve ahlaki değerlerin önüne geçirilmesi,
siyasi iktidar mücadelelerinin dinî meşruiyet üzerinden yürütülmesi ve
toplumsal ayrışmanın derinleşmesidir.
Tarihsel süreç incelendiğinde
Emevi–Abbasî döneminden Fatımilere, Safevilerden Osmanlılara kadar farklı
siyasi yapıların mezhepsel kimlikleri kendi meşruiyet ve devlet politikaları
içerisinde değerlendirdiği görülmektedir.
Özellikle 16. yüzyılda
Osmanlı–Safevi rekabeti, mezhep farklılığının devletlerarası jeopolitik
mücadeleyle birleşmesinin önemli örneklerinden biridir.
Modern dönemde ise Suudi
Arabistan–İran rekabeti, Irak ve Suriye'deki çatışmalar, Yemen savaşı ve
Lübnan'daki siyasi yapılanma, mezhepsel kimliklerin bölgesel güç mücadelesiyle
nasıl iç içe geçebildiğini göstermektedir.
Bununla birlikte bu gelişmeleri
yalnızca Sünni–Şii düşmanlığıyla açıklamak mümkün değildir. Uluslararası
sistemdeki güç rekabeti, enerji kaynakları, askerî ittifaklar, devletlerin
güvenlik kaygıları, otoriter yönetimler, toplumsal temsil sorunları ve dış
müdahaleler de çatışmaların oluşumunda etkili olmaktadır.
Küresel güçler açısından
mezhepsel ayrışmanın önemi, Müslüman toplumların kendi iç sorunlarını çözme
kapasitesini ve bölgesel dayanışma imkânlarını etkileyebilmesidir. Ancak dış
aktörlerin bütün ayrışmaları yarattığını varsaymak yerine, yerel siyasi
aktörlerin tercihleriyle uluslararası müdahalelerin karşılıklı etkisini
incelemek gerekir.
Sonuç olarak İslam dünyasının
temel meselesi Sünniliğin veya Şiiliğin ortadan kaldırılması değil, mezhep
farklılıklarının siyasi düşmanlığa ve toplumsal parçalanmaya dönüşmesini
önlemektir.
Tevhid inancının toplumsal ve
medeniyet düzeyindeki anlamı, Müslümanların farklılıklarını ortadan kaldırmak
değil, bu farklılıkları ortak adalet, kardeşlik ve dayanışma ilkeleri
içerisinde yaşatabilmektir.
İslam dünyasının geleceği
açısından asıl stratejik mesele, mezheplerin birbirleriyle mücadele ederek güç
tüketmesi yerine, ekonomik kalkınma, bilimsel üretim, teknoloji, savunma,
eğitim ve ortak güvenlik alanlarında iş birliği geliştirebilmesidir.
KAYNAKÇA
Aşağıdaki seçilen kaynaklar; tevhit
düşüncesinin tarihsel, teolojik, sosyolojik ve jeopolitik bölümlerini
desteklemek üzere seçilmiştir.
A. Sünnilik ve Şiiliğin tarihsel
gelişimi
McHugo, John. (2017). A Concise
History of Sunnis and Shi'is. Georgetown University Press.
Momen, Moojan. (1985). An
Introduction to Shi'i Islam. Yale University Press.
Madelung, Wilferd. (1997). The
Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate. Cambridge University
Press.
Halm, Heinz. (1991). Shi'ism.
Edinburgh University Press.
Jafri, S. H. M. (1979). The
Origins and Early Development of Shi'a Islam. Longman.
Kennedy, Hugh. (2004). The
Prophet and the Age of the Caliphates. Pearson.
B. İslam tarihi ve mezhep
ilişkileri
Hodgson, Marshall G. S. (1974).
The Venture of Islam. University of Chicago Press.
Lapidus, Ira M. (2014). A History
of Islamic Societies. Cambridge University Press.
Brunner, Rainer. (2004). Islamic
Ecumenism in the 20th Century: The Azhar and Shiism Between Rapprochement and
Restraint. Brill.
Özervarlı, M. Sait. (2017).
“Between Tension and Rapprochement: Sunni-Shi'ite Relations in the Pre-Modern
Ottoman Period, with a Focus on the Eighteenth Century.” Historical Research,
90(249), 526–542.
C. Osmanlı–Safevi ilişkileri
Savory, Roger. (1980). Iran Under
the Safavids. Cambridge University Press.
Newman, Andrew J. (2006). Safavid
Iran: Rebirth of a Persian Empire. I.B. Tauris.
Matthee, Rudi. “Safavid Dynasty.”
Encyclopaedia Iranica.
Mitchell, Colin. “The Safavids.”
Oxford Research Encyclopedia of Religion.
D. Modern mezhep siyaseti ve
jeopolitik
Hashemi, Nader & Postel,
Danny (eds.). (2017). Sectarianization: Mapping the New Politics of the Middle
East. Oxford University Press.
Haddad, Fanar. (2020). “Sectarian
Identity and National Identity in the Middle East.” Nations and Nationalism,
26(1), 123–137.
Valbjørn, Morten. (2019). “What's
so Sectarian about Sectarian Politics? Identity Politics and Authoritarianism
in a New Middle East.” Studies in Ethnicity and Nationalism, 19(1), 127–149.
Mabon, Simon. (2019).
“Desectarianization: Looking Beyond the Sectarianization of Middle Eastern
Politics.” The Review of Faith & International Affairs, 17(4), 23–35.
Gause III, F. Gregory. (2010).
The International Relations of the Persian Gulf. Cambridge University Press.
Wehrey, Frederic. (2017). Beyond
Sunni and Shia: The Roots of Sectarianism in a Changing Middle East. Oxford
University Press.
E. Klasik İslam kaynakları
Kur'an-ı Kerim. Buhârî,
el-Câmiu's-Sahîh. Müslim, el-Câmiu's-Sahîh. Taberî, Târîhu'r-Rusül ve'l-Mülûk.
İbn Haldun, Mukaddime. Şehristânî, el-Milel ve'n-Nihal. Nehcü'l-Belâğa.
F. Başvurulabilecek akademik veri
tabanları
Encyclopaedia
Iranica – İran, Safeviler, Şiilik ve mezhep tarihi.
Oxford
Academic – İslam tarihi ve siyaset bilimi araştırmaları.
Cambridge
Core – İslam tarihi, Osmanlı ve Orta Doğu çalışmaları.
JSTOR
– Tarihsel ve sosyolojik araştırmalar.
Brill –
İslam tarihi, hadis, mezhepler ve dinî düşünce araştırmaları.
YORUMLAR