İSLAM DÜNYASINDA TEVHİD AKİDESİ, SÜNNİ–Şİİ AYRIŞMASI VE KÜRESEL EMPERYALİZMİN MEZHEP SİYASETİ (1) Bu konuyu yalnızca Sünnilik ve Şiilik ...
İSLAM DÜNYASINDA TEVHİD AKİDESİ,
SÜNNİ–Şİİ AYRIŞMASI VE KÜRESEL EMPERYALİZMİN MEZHEP SİYASETİ (1)
Bu konuyu yalnızca Sünnilik ve
Şiilik arasındaki dinî ihtilaflar üzerinden değil; İslam'ın birlik idealinin
tarihsel gelişimi, siyasi iktidar mücadeleleri, mezhep kimliklerinin
kurumsallaşması ve küresel güçlerin Müslüman coğrafyalardaki rekabeti üzerinden
ele almak gerekir.
İslam'ın tevhid ilkesi Allah'ın
mutlak birliğini ifade ederken, Müslüman toplumların bu ilkenin gerektirdiği
ortak ümmet bilincini siyasi, sosyal ve kurumsal düzeyde gerçekleştirememesi,
tarih boyunca önemli bir birlik sorunu meydana getirmiştir. Hz. Muhammed'in
vefatından sonra ortaya çıkan siyasi otorite tartışmaları zamanla mezhepsel
kimliklere dönüşmüş; Sünni ve Şii gelenekler farklı dinî, hukuki ve siyasi
kurumlar geliştirerek varlıklarını sürdürmüştür.
Tevhit, doğrudan siyasi birlik
anlamına gelmez; Allah'ın birliğine iman esasını ifade eder. Müslümanların
birliği ise tevhid inancından beslenen ümmet, kardeşlik, adalet ve dayanışma
ilkeleriyle ilişkilidir. Bu çerçevede çalışma, Sünni ve Şii geleneklerden
herhangi birini diğerinin karşısına yerleştirmeden, her iki mezhebin tarihsel
kaynaklarını ve kendi içindeki düşünce farklılıklarını dikkate almalıdır. Aynı
zamanda mezhep ayrışmasının yalnızca dinî sebeplerle açıklanamayacağını;
iktidar, devletleşme, hanedan rekabeti, güvenlik politikaları, enerji
kaynakları, dış müdahaleler ve bölgesel güç dengeleriyle birlikte incelenmesi
gerektiğini düşünüyorum.
Allah'ın birliğini esas alan bir
dinin mensupları, tarih boyunca hangi siyasi ve toplumsal süreçlerden geçerek
mezhepsel rekabeti İslam dünyasının temel ayrışma alanlarından biri hâline
getirmiştir? Küresel güçler bu ayrışmayı hangi dönemlerde ve hangi
mekanizmalarla kendi jeopolitik çıkarları doğrultusunda kullanmıştır?
Bu soruya tarihsel, teolojik,
sosyolojik ve jeopolitik düzeylerde cevap verecek biçimde ele almaya gayret
ettim.
İslam Dünyasında; Sünni–Şii
Ayrışması, Mezhep Siyaseti ve Küresel Emperyalizmin Jeopolitik Stratejileri ve Hz.
Peygamber Sonrası Sünni–Şii Ayrışmasının Tarihsel Gelişimi ve 21. Yüzyılda
Küresel Güç Mücadelesinin Müslümanları hangi süreçlerde hangi siyasi ve
ideolojilerin etkisinde kaldığını farkındalık ile ele almak gerekir.
İslam dünyasının karşı karşıya
bulunduğu sorunlar yalnızca ekonomik geri kalmışlık, siyasi istikrarsızlık,
askerî yetersizlik, teknoloji açığı veya toplumsal gelişmişlik düzeyiyle
açıklanamaz. Bunların ötesinde, Müslüman toplumların ortak dinî ve medeniyet
kimliği etrafında siyasi ve stratejik dayanışma üretememesi önemli bir yapısal
sorundur.
Hz. Muhammed'in vefatından sonra
ortaya çıkan yönetim ve otorite tartışmaları, zaman içerisinde Sünni ve Şii
geleneklerin oluşmasına zemin hazırlamıştır. Başlangıçta siyasi nitelik taşıyan
ihtilaflar, sonraki yüzyıllarda kelam, hadis, fıkıh, imamet, hilafet ve dinî
otorite tartışmalarıyla kurumsallaşmıştır.
Böylece mezhep farklılığı, İslam
medeniyetinin düşünsel zenginliklerinden biri olabilecekken, belirli tarihsel
dönemlerde siyasi rekabetin, toplumsal dışlamanın ve askerî çatışmaların
gerekçelerinden birine dönüşmüştür.
Günümüzde ise bu tarihsel
ayrışma, yalnızca Müslüman devletlerin kendi aralarındaki rekabetle sınırlı
değildir. Küresel güçlerin bölgesel ittifakları, güvenlik politikaları, enerji
çıkarları, silah ticareti, askerî üsler ve vekâlet savaşları da mezhepsel
kimliklerin siyasi kullanımını etkileyebilmektedir.
Bu nedenle araştırma, üç temel
düzeyi birbirinden ayırmalıdır: Teolojik düzey: Sünni ve Şii inanç
sistemlerinin farklılıkları. Tarihsel ve siyasi düzey: Mezheplerin devlet,
iktidar ve toplumsal kimliklerle ilişkisi. Jeopolitik düzey: Bölgesel ve
küresel aktörlerin mezhepsel ayrışmayı kullanma, derinleştirme veya kontrol
etme biçimleri.
Tevhid inancı, Müslümanların
birlik ve dayanışma anlayışına nasıl bir temel oluşturur?
Hz. Peygamber'in vefatından sonra
siyasi otorite tartışmaları nasıl gelişmiştir?
Sünnilik ve Şiilik hangi tarihsel
süreçlerde ayrı dinî gelenekler hâline gelmiştir?
Hilafet ve imamet anlayışları
arasındaki farklılıklar siyasi kurumları nasıl etkilemiştir?
Emeviler, Abbasiler, Fatımiler,
Safeviler ve Osmanlılar döneminde mezhep ilişkileri nasıl şekillenmiştir?
Osmanlı–Safevi rekabeti, mezhep
ayrışmasının devletlerarası mücadeleye dönüşmesinde nasıl bir rol oynamıştır?
Suudi Arabistan–İran rekabeti,
günümüzde Sünni–Şii ilişkilerini nasıl etkilemektedir?
ABD, İngiltere, Rusya, İsrail ve
diğer küresel aktörlerin bölgesel politikalarında mezhep kimliklerinin yeri
nedir?
Irak, Suriye, Lübnan, Yemen,
Bahreyn, Afganistan ve Pakistan'da mezhep farklılıkları hangi siyasi ve
toplumsal dinamiklerle ilişkilidir?
İslam dünyasında mezhepler üstü
bir dayanışma ve ortak güvenlik anlayışı geliştirilebilir mi?(devam edecek…)
Nesim Yalvarıcı
YORUMLAR