TÜRKİYE-AZERBAYCAN ARASINDAKİ KRİZİN ANALİZİ (3) Diplomatik eşgüdüm; Bölgesel krizlerde istişare, ortak çıkarların korunması ve farklı d...
TÜRKİYE-AZERBAYCAN
ARASINDAKİ KRİZİN ANALİZİ (3)
Diplomatik eşgüdüm; Bölgesel
krizlerde istişare, ortak çıkarların korunması ve farklı dış politika
tercihlerinin yönetilmesi.
Kültürel ve toplumsal yakınlık;
Eğitim, üniversiteler, ortak tarih araştırmaları, medya, gençlik ve sivil
toplum ilişkileri.
Bu alanlardan birinde
ortaya çıkan sorun, diğer alanlara da yansıyabilir. Özellikle diplomatik
güvenin zedelenmesi, ekonomik ve askerî iş birliğini doğrudan sona erdirmese
bile ortak karar alma süreçlerini zorlaştırabilir.
Ancak Türk birliğini
yalnızca dış aktörlerin engellemeye çalıştığı bir proje olarak değerlendirmek
de eksik olur. Türkiye ve Azerbaycan'ın egemen devletler olarak farklı
ekonomik, güvenlik ve dış politika öncelikleri vardır. Kalıcı bir birlik, bu
farklılıkların ortadan kaldırılmasını değil, ortak çıkarları zedelemeden
yönetilmesini gerektirir.
Asıl tehlike, iki ülkenin
farklı düşünmesi değil, bu farklılıkların karşılıklı güvensizliğe ve kalıcı
siyasi kutuplaşmaya dönüşmesidir.
İsrail'in çıkarları ile
Türk birliği arasındaki jeopolitik ilişki; Türkiye–Azerbaycan ilişkilerinin
Türk dünyasının bütünleşmesi açısından taşıdığı önem, İsrail'in bölgesel
politikalarıyla birlikte ele alınabilir. Bunun için üç ayrı düzeyi birbirinden
ayırmak gerekir.
Birinci düzey: Doğrudan
çıkar çatışması. Türkiye'nin Orta Doğu'daki etkinliğinin artması ile İsrail'in
güvenlik öncelikleri bazı konularda karşı karşıya gelebilir. Özellikle
Suriye'deki askerî varlık, bölgesel nüfuz ve güvenlik düzenlemeleri bu
rekabetin alanlarıdır.
İkinci düzey: Ortakların
farklı tercihlerinin oluşturduğu gerilim. Azerbaycan, Türkiye ile yakınlığını
korurken İsrail'le geliştirdiği ilişkileri de sürdürebilir. Ankara'nın İsrail'e
yönelik sert politikasıyla Bakü'nün daha pragmatik yaklaşımı arasındaki fark,
iki müttefikin her uluslararası meselede aynı tutumu benimsemeyeceğini
gösterir. Türkiye–Azerbaycan ilişkilerine dair 2026 tarihli değerlendirmeler de
bu ayrışmaya dikkat çekmektedir.
Üçüncü düzey: Ayrışmanın
stratejik olarak kullanılması. Bir dış aktör, iki ülke arasındaki mevcut görüş
ayrılıklarını kendi diplomatik veya ekonomik çıkarları doğrultusunda
kullanabilir. Bu, uluslararası siyasette karşılaşılabilecek bir durumdur. Ancak
İsrail'in bu krizi bizzat tasarladığı iddiası, mevcut olguların ötesinde bir
kanıt gerektirir.
Bu ayrım önemlidir. Çünkü
her bölgesel gelişmeyi tek bir devletin gizli planına bağlamak, gerçek
diplomatik nedenlerin gözden kaçmasına ve yanlış stratejik değerlendirmeler
yapılmasına yol açabilir.
Türkiye ve Azerbaycan ne
yapmalı? Diplomatik gerilimin kalıcı bir ayrışmaya dönüşmesini önlemek için beş
temel adım öne çıkmaktadır: Doğrudan diplomatik istişare: Tartışmalı konuların
medya açıklamaları yerine öncelikle devletlerarası görüşmelerde ele alınması.
Ortak stratejik
çıkarların korunması: Savunma, enerji, ulaştırma ve ticaret alanlarındaki iş
birliğinin günlük siyasi tartışmalardan ayrı tutulması.
Kriz iletişimi
mekanizması: Yanlış anlaşılmaların ve kamuoyunda büyüyen tartışmaların hızla
giderilmesi için sürekli bir istişare kanalı oluşturulması.
Bağımsız bilgi
doğrulaması: İsrail'in veya başka bir dış aktörün krizi yönlendirdiğine ilişkin
iddiaların belge ve güvenilir kaynaklarla incelenmesi.
Türk devletleri arasında
kurumsal iş birliği: Türkiye–Azerbaycan ilişkilerinin kişisel yakınlıkların
ötesine taşınarak ekonomik, diplomatik ve toplumsal kurumlarla güçlendirilmesi.
Buradaki temel amaç, iki
ülkenin bütün dış politika kararlarında aynı görüşü benimsemesini sağlamak
değil; anlaşmazlıkların stratejik ortaklığı bozmasını önlemektir.
Sonuç: Planlanmış bir
oyun mu, yoksa jeopolitik rekabetin ortaya çıkardığı bir kriz mi?
Ekim 2026'da ortaya çıkan
Türkiye–Azerbaycan gerilimi, İsrail'le ilişkiler konusundaki farklılıkların
yanı sıra okul kıyafetleri tartışması, siyasi açıklamalar ve diplomatik
protokol meseleleriyle bağlantılıdır. Güncel haberler, anlaşmazlığın gerçek
boyutları bulunduğunu, fakat iki ülkenin üst düzey ilişkilerinde kopuş ilan
edilmediğini göstermektedir.
Bu çerçevede üç sonuç
çıkarılabilir: Krizin İsrail tarafından önceden planlandığı kanıtlanmış
değildir. İsrail'in bölgesel çıkarları üzerinden böyle bir ihtimal
tartışılabilir; fakat bunu kesin bir olgu gibi sunmak doğru olmaz.
Krizin dış aktörler tarafından
kullanılabilmesi mümkündür. Türkiye ile Azerbaycan arasındaki güvensizlik
artarsa bu durumdan İsrail dâhil başka bölgesel ve küresel aktörler
yararlanabilir. Ancak yararlanma ile krizi oluşturma birbirinden farklıdır.
“İki devlet, tek millet”
anlayışının geleceği, dış baskılar kadar iki ülkenin kendi kriz yönetimine de
bağlıdır. Ortaklığın kurumsal temelleri güçlendikçe diplomatik anlaşmazlıkların
kalıcı bir kopuşa dönüşme riski yönetilebilir.
Sonuç olarak,
Türkiye–Azerbaycan ilişkilerindeki gerilimi yalnızca İsrail'in gizli bir
planıyla açıklamak yerine; iki ülkenin farklı dış politika tercihlerini, iç
siyasi dinamikleri ve bölgesel güç mücadelesini birlikte incelemek gerekir.
Türk dünyasının
bütünleşmesi açısından asıl stratejik mesele, bir diplomatik krizin arkasında
mutlaka tek bir merkez aramak değil; Türkiye ile Azerbaycan'ın ortak
çıkarlarını dış aktörlerin müdahalelerine, yanlış bilgilendirmeye ve kendi
aralarındaki görüş ayrılıklarına karşı dayanıklı hâle getirmektir. Bu yaklaşım,
“İki devlet, tek millet” anlayışını bir slogan olmaktan çıkarıp sürdürülebilir
bir stratejik ortaklığa dönüştürmenin temelidir.
Nesim Yalvarıcı
Not: İRAN’IN TÜRKİYE -
AZERBAYCAN ARASINDAKİ DİPLOMATİK KRİZDE ROLÜ VAR MIDIR? Konusunu ele alacağız.
Kaynakça
BBC News Türkçe — İsrail tartışması Türkiye-Azerbaycan ilişkilerini
nasıl etkiliyor?, 11 Ekim 2026.
BBC News Türkçe
Dawn — Tensions over headscarves, Israel test
Turkiye-Azerbaijan ties, 18 Ekim 2026.
Türk Dış Politikası
Araştırma Merkezi (TUDPAM) — İki Stratejik Ortaklık Arasında Bakü: Türkiye-İsrail
Gerilimi ve Azerbaycan Dış Politikası, 8 Ekim 2026.
Baku Research Institute —
Between Turkey and Israel: Azerbaijan’s Strategic
Dilemma and a Potential Opening for Moscow, 24 Mart 2026.
Baku Research Institute
Anadolu Ajansı — DMM'den Türkiye ve Azerbaycan ilişkilerine ilişkin
açıklama, 9 Ekim 2026.
YORUMLAR