İRAN’IN TÜRKİYE - AZERBAYCAN ARASINDAKİ DİPLOMATİK KRİZDE ROLÜ VAR MIDIR?(2) Zengezur ve Nahçıvan üzerinden jeopolitik baskı; İran'ı...
İRAN’IN TÜRKİYE -
AZERBAYCAN ARASINDAKİ DİPLOMATİK KRİZDE ROLÜ VAR MIDIR?(2)
Zengezur ve Nahçıvan
üzerinden jeopolitik baskı; İran'ın bölgesel stratejisinde ulaştırma
koridorları önemli bir yere sahiptir. Türkiye ile Azerbaycan arasındaki
doğrudan bağlantının güçlenmesi, Ankara'nın Orta Asya'ya erişimini
kolaylaştırırken İran üzerinden geçen bazı güzergâhların göreli önemini
azaltabilir.
Tahran'ın olası yaklaşımı
şu unsurları içerebilir: Ermenistan'ın mevcut sınırlarının ve İran'ın bölgesel
erişiminin korunmasını savunmak.
Azerbaycan ile Nahçıvan
arasındaki bağlantılarda İran üzerinden geçen alternatif güzergâhların önemini
vurgulamak.
Türkiye merkezli
doğu-batı ulaşım ağlarının kendi transit gelirleri ve stratejik konumu
üzerindeki etkisini sınırlamaya çalışmak.
Bölgesel ulaşım
projelerinde Rusya ve diğer aktörlerle ortak çıkar alanları aramak.
İran'ın Zengezur
güzergâhına ilişkin kaygıları yeni değildir. Al Jazeera Centre for Studies, 22
Ekim 2024 tarihli analizinde Türkiye ile İran arasındaki rekabet alanlarından
biri olarak Zengezur Koridoru'nu ve Irak üzerinden geliştirilen ulaşım
projelerini gösteriyordu. 2026 tarihli araştırmalar da koridor rekabetinin
sürdüğünü ortaya koymaktadır.
Buradaki önemli nokta
şudur: İran'ın koridor politikası, Türkiye–Azerbaycan diplomatik geriliminin
doğrudan sebebi olmasa bile iki ülkenin bölgesel iş birliği bakımından
stratejik bir rekabet alanıdır. Azerbaycan'ın İsrail'le ilişkilerini bir
güvenlik meselesine dönüştürme
İran, Azerbaycan'ın
İsrail'le ilişkilerini kendi ulusal güvenliği bakımından tehdit olarak
değerlendirebilir. Bu nedenle Bakü'ye yönelik diplomatik mesajlarında İsrail'le
askerî ve istihbarat iş birliğinin sonuçlarını öne çıkarması mümkündür.
Bu yaklaşımın üç muhtemel
sonucu olabilir: Azerbaycan'ın İsrail'le ilişkilerinin kapsamını yeniden
değerlendirmesi için baskı oluşması.
Bakü'nün Türkiye ile
İsrail politikaları arasındaki farklılıklar nedeniyle daha zor bir diplomatik
denge kurmak zorunda kalması.
Türkiye ve Azerbaycan'ın
ortak güvenlik politikalarını daha fazla istişare etme ihtiyacı duyması.
Fakat İran'ın
Azerbaycan'ı Türkiye'den uzaklaştırmayı hedeflediği sonucuna varmak için ayrıca
kanıt gerekir. Tahran'ın temel amacı, Türkiye–Azerbaycan ilişkilerini bozmak
değil, İsrail'in kendi sınırlarına yakın bölgelerdeki askerî ve istihbarat
kapasitesini sınırlamak da olabilir.
İran'daki Azerbaycan
Türkleri meselesi; İran'ın iç güvenlik kaygıları da bu denklemde önemlidir.
Azerbaycan ile Türkiye'nin siyasi ve kültürel bağlarının güçlenmesi, İran
yönetiminin ülke içindeki kimlik ve aidiyet tartışmalarına yaklaşımını
etkileyebilir.
Ancak İran'daki
Azerbaycan Türklerini tek bir siyasi eğilim etrafında birleşmiş bir topluluk
olarak değerlendirmek doğru değildir. İran vatandaşlığı, yerel ve ulusal
kimlikler, siyasi tercihler ve kültürel bağlar aynı şey değildir.
Bu nedenle Tahran'ın Türkiye–Azerbaycan
yakınlaşmasını kendi iç güvenliği açısından nasıl değerlendirdiği
araştırılabilir; fakat İran'daki toplumsal hareketleri yönlendiren veya iki
ülke arasındaki krizi bu amaçla tasarlayan bir plan bulunduğu iddiası kanıt
gerektirir.
İran'ın Türkiye–Azerbaycan
krizinden elde edebileceği muhtemel avantajlar:
|
Stratejik alan |
Gerilim derinleşirse
İran açısından olası sonuç |
|
Diplomasi |
Ankara ile Bakü'nün
ortak hareket etme kapasitesinin azalması |
|
Ulaştırma |
İran üzerinden geçen
güzergâhların önemini koruma veya artırma fırsatı |
|
Güvenlik |
Azerbaycan'ın İsrail'le
ilişkilerine yönelik baskı kurma imkânı |
|
Türk dünyası |
Türkiye'nin Orta
Asya'ya yönelik girişimlerinde koordinasyonun zorlaşması |
|
Bölgesel güç dengesi |
Güney Kafkasya'daki
pazarlık gücünü koruma fırsatı |
Bunlar olası sonuçlardır;
İran'ın gerçekleştirdiği veya kesin olarak hedeflediği faaliyetler olarak
okunmamalıdır.
Ayrıca Türkiye–Azerbaycan
ilişkilerinin bozulması İran için her bakımdan kazanç anlamına gelmez. Uzun
süreli istikrarsızlık, sınır güvenliği sorunları, ticaretin aksaması ve
bölgesel çatışmanın büyümesi Tahran'ın çıkarlarına da zarar verebilir.
Carnegie Endowment for
International Peace'in Mart 2026 tarihli değerlendirmesi, Nahcivan’daki
insansız hava aracı saldırısı sonrasında İran tarafındaki bazı açıklamaların
olayın İsrail tarafından bölgesel ülkeleri çatışmaya çekmek amacıyla
gerçekleştirilmiş olabileceğini öne sürdüğünü aktarıyor. Bu, tarafların
birbirlerinin niyetlerine ilişkin farklı değerlendirmelerinin ne kadar dikkatli
incelenmesi gerektiğini gösteren bir örnektir; söz konusu iddia tek başına
doğrulanmış bir planın kanıtı değildir. (devam edecek…)
Nesim Yalvarıcı
YORUMLAR