İRAN’IN TÜRKİYE - AZERBAYCAN ARASINDAKİ DİPLOMATİK KRİZDE ROLÜ VAR MIDIR? (1) Türkiye -Azerbaycan arasındaki diplomatik gerginlikte, İra...
İRAN’IN TÜRKİYE - AZERBAYCAN
ARASINDAKİ DİPLOMATİK KRİZDE ROLÜ VAR MIDIR? (1)
Türkiye -Azerbaycan
arasındaki diplomatik gerginlikte, İran’ın rolü var mıdır? Varsa, nasıl bir
siyasi taktik yürütülmüştür?
Türkiye–Azerbaycan
Diplomatik Geriliminde İran'ın Rolü: Bölgesel Güç Dengeleri ve Türk Birliğine
Etkileri ele alındığında, İran bu gerilimde nasıl bir konumda?
Türkiye ile Azerbaycan
arasında Ekim 2026'da görünür hâle gelen diplomatik gerilim, yalnızca iki ülke
arasındaki siyasi açıklamalar ve iç politika tartışmaları üzerinden
değerlendirilmemelidir. İran'ın güvenlik kaygıları, İsrail ile Azerbaycan
arasındaki stratejik ilişkiler, Güney Kafkasya'daki ulaştırma koridorları ve
Türk dünyasının bütünleşme süreci de bu tablonun önemli parçalarıdır.
Ancak burada temel bir
ayrım yapmak gerekir: İran'ın Türkiye–Azerbaycan ilişkilerindeki gelişmelerden
etkilenmesi, bu diplomatik gerilimi İran'ın planladığı anlamına gelmez.
Tahran'ın hangi gelişmeleri kendi çıkarlarına uygun gördüğü ile krizi doğrudan
yönlendirdiğini gösteren kanıtlar birbirinden ayrılmalıdır.
14 Ekim 2026 tarihli DW
Türkçe değerlendirmesine göre, Ankara ile Bakü arasındaki son gerilimde
Azerbaycan'daki okul kıyafetleri ve başörtüsü tartışması, Türkiye'den gelen
siyasi tepkiler ve Bakü'nün İsrail'le ilişkileri öne çıkmaktadır. Aynı
değerlendirmede savunma iş birliğinin sürdüğü ve ilişkilerdeki gerilimin henüz
stratejik kopuşa dönüşmediği belirtilmektedir.
Bu gelişmeler, İran'ın
bölgesel hesaplarını anlamak bakımından önemlidir. Çünkü İran, Türkiye ve
Azerbaycan arasındaki ilişkileri yalnızca komşuluk meselesi olarak değil; kendi
sınır güvenliği, İsrail'le mücadelesi, Güney Kafkasya'daki etkisi ve ülke
içindeki toplumsal dengelerle bağlantılı olarak değerlendirmektedir.
İran'ın temel jeopolitik
kaygıları:
A. İsrail'in Azerbaycan
üzerinden bölgesel nüfuz kazanması; İran'ın başlıca güvenlik kaygılarından
biri, İsrail'in Azerbaycan'la savunma, teknoloji ve istihbarat ilişkilerinin
kendi kuzey sınırına yakın bir stratejik kapasite oluşturmasıdır. İran,
geçmişte Azerbaycan topraklarının kendisine karşı kullanılabileceği endişesini
dile getirmiştir. Bununla birlikte, Azerbaycan topraklarının belirli
operasyonlarda kullanıldığına ilişkin iddialar ayrıca doğrulanmalıdır.
B. Güney Kafkasya'daki
ulaşım koridorları
İran, Azerbaycan ile
Nahçıvan arasındaki bağlantıların ve Ermenistan üzerinden geliştirilen yeni
ulaştırma projelerinin kendi transit rolünü azaltmasından endişe edebilir. Bu
nedenle güzergâhların hangi ülkenin egemenliği altında işleyeceği ve İran'ın
bölgesel ticaretteki konumu, Tahran'ın stratejik hesaplarında önemli yer
tutmaktadır.
C. İran'daki Azerbaycan
Türkleri ve iç güvenlik
İran'da önemli bir
Azerbaycan Türkü nüfusu yaşamaktadır. Tahran yönetimi, Azerbaycan'ın millî
kimlik ve dış politika söylemlerinin İran'daki toplumsal ve siyasi dengelerle
ilişkilendirilmesinden kaygı duyabilir. Ancak İran'daki Azerbaycan Türklerinin
tamamını ayrılıkçı eğilimlerle tanımlamak doğru değildir; toplumsal kimlik,
siyasi tercih ve devletle ilişkiler birbirinden farklı olgulardır.
Bu üç başlık birlikte ele
alındığında İran'ın temel amacı, kendi kuzey sınırında İsrail'in etkisini
sınırlamak, Güney Kafkasya'daki stratejik ağırlığını korumak ve ülke içindeki
istikrarını güvence altına almak olarak okunabilir.
Bu hedefler, İran'ın
Türkiye–Azerbaycan ilişkilerindeki gelişmeleri yakından takip etmesini
açıklamaktadır. Fakat bunlar, Ankara ile Bakü arasındaki mevcut diplomatik
krizin Tahran tarafından çıkarıldığını tek başına göstermemektedir.
İran, Türkiye ile
Azerbaycan'ın arasını açmak için nasıl bir siyasi manevra izleyebilir?
İran'ın böyle bir amaç
taşıdığına dair doğrudan kanıt bulunmadığından, aşağıdaki değerlendirme
doğrulanmış bir gizli planı değil, Tahran'ın bilinen stratejik kaygılarından
hareketle geliştirilen olası siyasi manevraları ele almaktadır.
Diplomatik görüş
ayrılıklarını derinleştirme; İran açısından en düşük maliyetli yaklaşım,
Türkiye ile Azerbaycan arasındaki mevcut anlaşmazlıkları doğrudan oluşturmak
yerine bunların devamından yararlanmak olabilir.
Örneğin Ankara'nın
İsrail'e yönelik politikası ile Bakü'nün İsrail'le sürdürdüğü ilişkiler
arasındaki farklılıklar, iki ülkenin dış politika önceliklerini tartışmalı hâle
getirebilir. İran bu farklılıkları diplomatik söyleminde öne çıkararak
Azerbaycan üzerindeki siyasi baskısını artırmaya çalışabilir.
Bununla birlikte, böyle
bir yaklaşımın gerçekten uygulandığını söyleyebilmek için İranlı yetkililerin
açıklamaları, diplomatik girişimleri ve somut faaliyetleri incelenmelidir.
(devam edecek…)
Nesim Yalvarıcı
YORUMLAR