TÜRKİYE’DE SOSYAL VE EKONOMİK İSTİKRARSIZLIĞIN TEMEL NEDENLERİ (1)

  TÜRKİYE’DE SOSYAL VE EKONOMİK İSTİKRARSIZLIĞIN TEMEL NEDENLERİ (1) Türkiye’de sosyal ve ekonomik istikrarsızlığı yalnızca “iyi yönetişim...

 

TÜRKİYE’DE SOSYAL VE EKONOMİK İSTİKRARSIZLIĞIN TEMEL NEDENLERİ (1)

Türkiye’de sosyal ve ekonomik istikrarsızlığı yalnızca “iyi yönetişim eksikliği” veya yalnızca “kamu kaynaklarının verimsiz kullanılması” ile açıklamak yeterli değildir. Asıl mesele, bu iki unsurun birbirini beslediği bir kamu yönetimi–mali yapı–üretim–gelir dağılımı döngüsüdür. Buna kamu mali açıkları, yüksek cari harcamalar, faiz yükü, dış finansman ihtiyacı ve ekonominin üretim kapasitesinin sınırlılıkları da eklenmektedir.

Aşağıdaki değerlendirmede özellikle bu unsurlar arasındaki nedensellik ilişkisini ele değerlendirmek gerekir.

Türkiye’de son yıllarda yaşanan ekonomik ve sosyal istikrarsızlığı yalnızca enflasyon, yüksek faiz, döviz kuru, bütçe açığı veya dış ticaret açığı gibi tek tek ekonomik göstergeler üzerinden değerlendirmek, sorunun yapısal niteliğini görmemize engel olur.

Asıl soru şudur: Türkiye’de kamu kaynakları neden toplumun refahını, üretim kapasitesini ve ekonomik dayanıklılığı yeterince artıracak biçimde kullanılamamaktadır?

Bu sorunun cevabı yalnızca ekonomi politikalarında değil, aynı zamanda iyi yönetişim, kamu yönetiminin niteliği, kaynak tahsis mekanizmaları, hesap verebilirlik, kamu harcamalarının önceliklendirilmesi, yatırım politikası ve siyasal karar alma süreçlerinde aranmalıdır.

Dolayısıyla Türkiye'deki istikrarsızlık için şöyle bir nedensellik zinciri kurulabilir:

Yönetişim sorunları, kaynak tahsisinde verimsizlik, yüksek cari harcamalar, düşük verimlilik artışı, bütçe baskısı, borçlanma ve faiz yükü, özel sektör üzerindeki maliyet baskısı, yatırım zayıflığı, üretim kapasitesinin sınırlanması, enflasyon ve dış açık, gelir dağılımının bozulması, sosyal istikrarsızlık.

Bu zincir, sorunun yalnızca maliye politikası değil, aynı zamanda bir devlet kapasitesi ve yönetim kalitesi meselesi olduğunu göstermektedir.

İyi yönetişim neden ekonomik istikrarın temelidir?

İyi yönetişim; yalnızca devlet kurumlarının hukuka uygun çalışması anlamına gelmez. Daha geniş anlamıyla; şeffaflık, hesap verebilirlik, liyakat, öngörülebilirlik, kurumsal bağımsızlık, kamu kaynaklarının etkin kullanımı, ölçülebilir performans, denetim, hukuki güvenlik stratejik planlama gibi unsurların birlikte işlemesini gerektirir.

Ekonomik aktörlerin yatırım yapabilmesi için geleceği öngörebilmesi gerekir. Bir yatırımcı; “Vergi sistemi nasıl değişecek?” “İhale sistemi ne kadar öngörülebilir?”
“Kurallar yarın değişecek mi?” “Devlet kurumları arasında koordinasyon var mı?” “Yargı ve sözleşme güvenliği ne durumda?” sorularına güvenilir cevap veremiyorsa yatırım kararlarını erteler. Bu nedenle yönetişim kalitesi ekonomik büyümenin dışındaki bir konu değildir. Tam tersine, sermaye maliyetini, yatırım kararlarını, kamu harcamalarının verimliliğini ve ekonomik güveni doğrudan etkiler.

Kamu kaynaklarının büyüklüğü değil, nasıl kullanıldığı önemlidir. Devletin büyük miktarda kaynak harcaması tek başına ekonomik kalkınma anlamına gelmez. Önemli olan: 1 liralık kamu harcamasının topluma kaç liralık ekonomik ve sosyal değer ürettiğidir. Örneğin; eğitim harcaması nitelikli insan gücünü artırıyorsa, sağlık harcaması işgücü verimliliğini yükseltiyorsa, ulaştırma yatırımı lojistik maliyetlerini düşürüyorsa, tarım yatırımı ithalat bağımlılığını azaltıyorsa, teknoloji yatırımı ihracat kapasitesini artırıyorsa, kamu harcaması ekonomik kapasite yaratır.

Buna karşılık kamu harcaması; verimsiz personel genişlemesine, düşük getirili projelere, sürekli tekrarlanan cari giderlere, siyasi önceliklerle belirlenen kaynak tahsislerine, üretim kapasitesi oluşturmayan transferlere ağırlık veriyorsa, kamu harcaması ekonomiyi büyütmek yerine mevcut kaynakların tüketilmesine dönüşebilir. Bu nedenle “ne kadar harcandı?” sorusundan önce “ne üretildi?” sorusu sorulmalıdır.

Türkiye'nin temel sorunlarından biri cari harcamaların ağırlığıdır 2026 merkezi yönetim bütçesinde personel giderleri yaklaşık 4,9 trilyon TL, mal ve hizmet alımları yaklaşık 1,25 trilyon TL, cari transferler yaklaşık 6,82 trilyon TL ve faiz giderleri yaklaşık 2,74 trilyon TL olarak öngörülmektedir. Sermaye giderleri ise yaklaşık 1,31 trilyon TL düzeyindedir.

Bu rakamlar bize önemli bir yapısal sorunu göstermektedir: Bütçenin önemli bölümü gelecekte gelir yaratacak yatırımlardan ziyade bugünkü yükümlülüklerin karşılanmasına ayrılmaktadır. Cari harcamaların tamamı gereksiz değildir. Örneğin; emekli aylıkları, sosyal yardımlar, sağlık hizmetleri, eğitim, kamu personelinin ücretleri toplumsal açıdan zorunlu harcamalardır.

Sorun cari harcamanın varlığı değil, cari harcamaların ekonominin üretim kapasitesine göre kontrol edilememesi ve yatırım harcamalarını sıkıştırmasıdır.

Bir devlet sürekli olarak gelirinin önemli bölümünü bugünkü tüketim ve transferlere ayırıyor, buna karşılık üretim kapasitesini geliştiren yatırımları yeterince artırmıyorsa zaman içerisinde mali sürdürülebilirlik sorunu ortaya çıkabilir. (devam edecek…)

Nesim Yalvarıcı