KÜRTLERİN ETNİK KÖKENİ ÜZERİNE TARİHSELVE BİLİMSEL YAKLAŞIMLAR (4)

  KÜRTLERİN ETNİK KÖKENİ ÜZERİNE TARİHSELVE BİLİMSEL YAKLAŞIMLAR (4) 15. Turani Tez ile İranî Tez Nasıl Karşılaştırılmalıdır? Ko...

 

KÜRTLERİN ETNİK KÖKENİ ÜZERİNE TARİHSELVE BİLİMSEL YAKLAŞIMLAR (4)

15. Turani Tez ile İranî Tez Nasıl Karşılaştırılmalıdır?

Konu	Turani/Turanian yaklaşım	İranî yaklaşım
Eski kaynaklardaki dayanak	Guti, Zagros toplulukları ve eski “Turanian” sınıflandırmaları	Medler ve eski İranî topluluklar
Britannica	Gutileri “Turanian” olarak tanımlar	Kürtçeyi Aryan/İranî çizgide değerlendirir
Minorsky	Tek başına Turani köken tezinin savunucusu değildir	Kürt tarihini İranoloji içerisinde inceler
Nikitin	Çok katmanlı tarihsel oluşuma önem verir	Kürt toplumunu tarihsel-sosyolojik bağlamda inceler
TDV	Guti/Karduk/Cyrtii/Med bağlantılarının farklı görüşlerini aktarır	Kürtçeyi İranî dil ailesine yerleştirir
Iranica	Eski halkların karmaşık ilişkilerini tartışır	Kürtçeyi İranî diller içerisinde değerlendirir
Genetik	Eski Zagros/Anadolu nüfus sürekliliğini destekleyebilecek veriler vardır	Dilsel İranîlik ile genetik soyun aynı şey olmadığını gösterir
Kesin sonuç	“Kürtler Türkîdir” sonucu çıkarılamaz	“Kürtler saf Med/Pers kökenlidir” sonucu da çıkarılamaz

16. En Önemli Bulgulardan Biri: Kürt Etnogenezi(bir topluluğun ortaya çıkışı) Muhtemelen Çok Katmanlıdır

Mevcut kaynaklar birlikte değerlendirildiğinde en savunulabilir model, Kürtlerin tek bir antik halktan doğmadığıdır. Daha gerçekçi bir etnogenez modeli şu şekilde düşünülebilir: Eski Zagros nüfusları,  Guti, Lullubi, Hurri/Urartu çevresi ve diğer yerel topluluklar.
 Med ve diğer İranî dil taşıyan toplulukların etkisi, Helenistik, Part ve Sasani dönemlerinin demografik ve kültürel süreçleri, İslamî dönem aşiret ve bölgesel yapılanmaları Ortaçağ Kürt siyasi ve sosyal oluşumları, Osmanlı–Safevî sınır coğrafyasındaki aşiret yapılanmaları, Modern Kürt etnik kimliği…  Bu modelde “Kürt” kimliği bir anda ortaya çıkmış biyolojik bir kategori değil, uzun tarihsel süreçler sonucunda oluşmuş bir etno-kültürel kimlik olarak değerlendirilir.

17. “Kürtler Turani midir?” Sorusu Nasıl Cevaplanmalıdır?

Bilimsel açıdan üç ayrı cevap verilmelidir. Birinci cevap: Dil açısından Hayır.

Modern Kürtçe, karşılaştırmalı dilbilim açısından İranî diller içerisinde sınıflandırılmaktadır. İkinci cevap: Eski nüfuslar açısından Kesin bir hüküm vermek mümkün değildir. Kürtlerin yaşadığı Zagros coğrafyasında İranî olmayan çok sayıda eski halk bulunmuştur. Gutiler bunlardan biridir. Eski kaynakların bunları “Turanian” şeklinde sınıflandırması tarihsel olarak gerçektir; ancak XIX. yüzyılın “Turanian” kavramı modern “Türkî” kavramıyla eş anlamlı olmadığını İngiliz şarkiyatçıların (Oryantalistler)müdahalesi ile iddia edilmektedir. Zira Kürtlerin kültür kodları itibarı ile Türklere ve Turani topluluklara yakın olması, İngiliz emperyal siyasetine karşı, bir gücün oluşumunu engellemek siyasetidir.

Üçüncü cevap: Genetik açısından

Kürt nüfusları büyük ölçüde Batı Asya genetik havuzu içerisinde yer almaktadır. Mevcut çalışmalar Kürt gruplarının Orta Asya topluluklarından çok Batı Asya topluluklarıyla yakınlık gösterdiğini bildirmektedir. Dolayısıyla modern genetik veriler: “Kürtler Orta Asya'dan gelmiş tek kökenli bir Türkî halktır” iddiasını destekleyen güçlü bir kanıt oluşturmamaktadır. Fakat aynı genetik veriler: “Kürtler saf ve değişmeden kalmış tek bir eski İranî halktır” iddiasını da kanıtlamamaktadır.

 

 

18. Britannica ile Modern Bilim Arasındaki Fark

Burada önemli bir tarihsel dönüşüm bulunmaktadır.

XIX. yüzyıl sonu – XX. yüzyıl başı

Araştırmacılar: “Aryan” “Turanian” “Semitic” “Hamite” “Caucasian” gibi geniş ırksal/dilsel kategorileri kullanıyorlardı.

XX. yüzyıl ortaları

Karşılaştırmalı dilbilim daha sistematik hale geldi. Kürtçe: İranî → Hint-İran → Hint-Avrupa çizgisinde daha net biçimde sınıflandırıldı.

XXI. yüzyıl

Arkeoloji, popülasyon genetiği ve antik DNA çalışmaları devreye girdi. Böylece: Dil ailesi, etnik kimlik ve genetik soyun birbirinden farklı olabileceği daha açık biçimde ortaya çıktı.

Bu nedenle eski Britannica'nın “Turanian” terminolojisi ile günümüz bilimsel terminolojisini doğrudan karşılaştırmak metodolojik açıdan hatalıdır.

19. Sonuç: Bilimsel Olarak Savunulabilecek Tez

Kaynakların tamamı birlikte değerlendirildiğinde şu sonuç daha güçlü görünmektedir: Modern Kürtlerin etnogenezi, yalnızca tek bir antik kavimle açıklanabilecek kadar basit değildir. Kürtlerin tarihsel oluşumunda Zagros ve Kuzey Mezopotamya'nın eski yerel nüfuslarının yanı sıra İranî dil taşıyan toplulukların, özellikle de Medî/İranî kültürel ve dilsel unsurların etkisi bulunmaktadır. Modern Kürtçe ise karşılaştırmalı dilbilim açısından İranî dillerin kuzeybatı grubunda yer almaktadır. Bununla birlikte Kürtçenin İranî olması, modern Kürt nüfuslarının biyolojik olarak yalnızca İranî göçmenlerin soyundan geldiğini göstermez. Genetik araştırmalar Kürt nüfuslarının esas itibarıyla Batı Asya genetik havuzu içinde bulunduğunu ve Zagros–Anadolu–Kuzey Mezopotamya coğrafyasındaki uzun dönemli nüfus sürekliliği ve karışımların önemini ortaya koymaktadır.

Buna karşılık eski Britannica'daki “Gutiler Turanian bir kavimdir” şeklindeki ifade tarihsel açıdan gerçekten önemlidir; ancak buradaki Turanian kelimesi modern “Türkî” anlamında değildir. Bu nedenle bu eski metin, “Kürtler Türk kökenlidir” tezinin doğrudan kanıtı olarak kullanılamaz. Aynı zamanda Gutilerin ve diğer eski Zagros halklarının Kürt etnogenezindeki muhtemel rolünü tamamen dışlamak için de kullanılamaz.

Dolayısıyla en sağlam akademik yaklaşım, “Kürtler Türk mü, İranî mi?” ikiliğinden çıkıp “modern Kürt etnogenezi hangi eski nüfusların, hangi dillerin ve hangi tarihsel süreçlerin birleşmesiyle oluşmuştur?” sorusunu sormaktır.

Bu yaklaşım, hem eski Britannica kaynaklarını hem Minorsky ve Nikitin'i hem Rus/Sovyet Kürdolojisini hem TDV ve Encyclopaedia Iranica'yı hem de modern genetik araştırmaları aynı analitik çerçevede değerlendirmeye imkân verir.

KAYNAKÇA

Birincil ve klasik kaynaklar

1. Encyclopaedia Britannica. “Kūrdistān.” Encyclopaedia Britannica, 11th ed., 1911.
2. Encyclopaedia Britannica. “Kurdistan.” Encyclopaedia Britannica, 9th ed.
3. Minorsky, Vladimir. “Kurds.” Encyclopaedia of Islam, Vol. V/VI, çeşitli baskılar.
4. Nikitine, Basile. Les Kurdes: Étude sociologique et historique. Paris: Imprimerie Nationale, 1956; yeniden basım 1975.
5. Şeref Han Bitlisî. Şerefnâme. XVI. yüzyıl sonu Kürt tarihi için temel klasik kaynak.

Modern akademik kaynaklar

6. Encyclopaedia Iranica. “Kurdish Language.” Kürtçenin tarihsel ve dilbilimsel konumu.
7. Encyclopaedia Iranica. “Kurdish Language ii. History of Kurdish Studies.” Kürdoloji ve Rus/Sovyet Kürdoloji geleneği.
8. Encyclopaedia Iranica. “Kurds. Studies of Modern Kurdish History.” Kürt tarihi ve Nikitin'in çalışmaları.
9. Encyclopaedia Iranica. “Minorsky, Vladimir Fed’orovich.” Minorsky'nin yaşamı ve Kürdoloji çalışmaları.
10. Encyclopaedia Iranica. “Kurdish Tribes.” Kürt aşiretleri ve tarihsel topluluklar.
11. TDV İslâm Ansiklopedisi. “Kürtler.” Mehmet Akbaş, Doğan Kaplan, Metin Bozan, Abdurrahman Adak ve diğer yazarların ilgili bölümleri. Ankara: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 2019.

Genetik ve popülasyon çalışmaları

12. Nasidze, I., Quinque, D., Ozturk, M., Bendukidze, N., & Stoneking, M. “MtDNA and Y-chromosome variation in Kurdish groups.” Annals of Human Genetics, 2005.
13. Zarei, F. & Rajabi-Maham, H. “Phylogeography, genetic diversity and demographic history of the Iranian Kurdish groups based on mtDNA sequences.” Journal of Genetics, 2016, 95(4), 767–776.
14. Analysis of 49 autosomal SNPs in three ethnic groups from Iran: Persians, Lurs and Kurds. PubMed, 2013.
15. HLA class II similarities in Iranian Kurds and Azeris. PubMed, 2007.
16. HLA alleles and haplotypes in the Turkish population: relatedness to Kurds, Armenians and other Mediterraneans. PubMed, 2001.
17. Suarez-Trujillo, F. et al. “HLA genetic study in Iran Saqqez-Baneh Kurds: no genetic trace of Aryan invasions in Anatolian Turks and Kurds is found.” Human Immunology, 2022.