KÜRTLERİN ETNİK KÖKENİ ÜZERİNE TARİHSELVE BİLİMSEL YAKLAŞIMLAR (1)

  KÜRTLERİN ETNİK KÖKENİ ÜZERİNE TARİHSELVE BİLİMSEL YAKLAŞIMLAR (1) Britannica, Rus Şarkiyatçılığı, Minorsky, Nikitin, Encyclopaedia Iran...

 

KÜRTLERİN ETNİK KÖKENİ ÜZERİNE TARİHSELVE BİLİMSEL YAKLAŞIMLAR (1)

Britannica, Rus Şarkiyatçılığı, Minorsky, Nikitin, Encyclopaedia Iranica, TDV ve Modern Genetik Bulguların Karşılaştırmalı İncelenmesi

Kürtlerin etnik ve tarihsel kökeni, XIX. yüzyıldan itibaren Batılı, Rus, Osmanlı ve daha sonra Sovyet araştırmacılarının üzerinde çalıştığı tartışmalı konulardan biridir. Tartışmanın temelinde Kürtlerin antik çağdaki hangi topluluklarla ilişkilendirilebileceği, Kürtçe'nin tarihsel kökeninin hangi dil gruplarıyla bağlantılı olduğu ve modern Kürt kimliğinin hangi tarihsel süreç içerisinde oluştuğu soruları bulunmaktadır.

Eski Encyclopaedia Britannica metinlerinde Gutiler/Gūtūlar “Turanian tribe” olarak nitelendirilmiş, bunların Medlerle birleşerek zaman içerisinde “Aryanized” oldukları ileri sürülmüştür. Bununla birlikte aynı metin Kürtçeyi eski Farsçanın bir lehçesi olarak değerlendirmiş ve Kürtçenin “Aryan stock” içerisinde bulunduğunu belirtmiştir. Dolayısıyla Britannica'nın eski kullanımındaki “Turanian” kavramının bugünkü “Türkî” veya “Türk kökenli” kavramıyla özdeşleştirilmesi düşünülebilir..

Modern karşılaştırmalı dilbilim ise Kürtçeyi Hint-Avrupa dil ailesinin Hint-İran kolunda, İranî diller içerisinde sınıflandırmaktadır. TDV İslâm Ansiklopedisi de Kürtçeyi İranî dillerin kuzeybatı grubuna yerleştirmekte, ancak Medce ile Kürtçe arasındaki ilişkinin doğrudan belgelenmesinin, günümüze ulaşmış yeterli Medce metin bulunmaması nedeniyle güç olduğunu özellikle belirtmektedir.

Modern genetik araştırmalar ise daha karmaşık bir tablo ortaya koymaktadır. Kürt grupları genel olarak Batı Asya nüfuslarıyla yakınlık göstermekte, Orta Asya nüfuslarından uzaklaşmakta ve Zagros–Anadolu–Kuzey Mezopotamya coğrafyasındaki uzun süreli nüfus sürekliliğine işaret eden sonuçlar vermektedir. Bu bulgular, “dil = biyolojik soy” şeklindeki basit eşitlemelerin bilimsel olarak yeterli olmadığını göstermektedir.

Bu çalışma, dolayısıyla Kürtlerin kökeni sorununu dil, tarih, etnogenez (bir halkın ortaya çıkışı), coğrafya ve genetik boyutlarını birbirinden ayırarak incelemektedir.

1. “Kürtlerin Kökeni” Sorununun Bilimsel Çerçevesi

“Kürtler hangi kavimden gelmektedir?” sorusu ilk bakışta basit görünmesine rağmen aslında birbirinden farklı en az beş soruyu içermektedir:

1. Kürt adı tarihî kaynaklarda ne zaman ortaya çıkmaktadır?
2. Modern Kürtlerin yaşadığı coğrafyanın eski halkları kimlerdir?
3. Kürtçe hangi dil ailesine mensuptur?
4. Antik Guti, Karduk, Cyrtii, Med ve diğer Zagros toplulukları modern Kürtlerle ne ölçüde ilişkilendirilebilir?
5. Modern Kürt nüfuslarının genetik yapısı hangi eski nüfuslarla ilişkilidir?

Bu soruların her birinin kanıt türü farklıdır. Örneğin Kürtçenin İranî bir dil olması, karşılaştırmalı dilbilim aracılığıyla incelenebilir. Ancak bundan otomatik olarak “Kürtlerin tamamı İranî kökenli biyolojik bir halktır” sonucu çıkarılamaz. Dil itibarıylal; Lur ve Belucilerin konuştuğu eski Farsçadır.

Benzer biçimde bir antik topluluğun genetik olarak modern Kürtlere yakın bulunması, o topluluğun “Kürt” olduğunu tek başına kanıtlamaz. Bu nedenle Kürt etnogenezini incelemek için şu ayrımın yapılması gerekir: Dilsel sınıflandırma, etnik kimlik, biyolojik soy, siyasi kimlik.

2. Eski Britannica ve “Turanian” Meselesi

Kürtlerin kökeni konusunda en fazla yanlış yorumlanan belgelerden biri eski Encyclopaedia Britannica maddeleridir. 1911 Britannica'nın “Kūrdistān” maddesinde Gūtū/Gutiler hakkında oldukça dikkat çekici bir ifade bulunmaktadır. Metin, Gutileri açık biçimde “Turanian tribe” olarak nitelendirmekte ve bunların daha sonra Medlerle birleştiğini, yüksek İran ve Anadolu platolarındaki halkların zaman içinde “Aryanized” olduğunu ileri sürmektedir. Aynı Britannica maddesi ise Kürtçeyi: eski Farsçanın bir lehçesi olarak değerlendirmekte ve Kürtçenin “Aryan stock” içerisinde bulunduğunu ifade etmektedir. Bu iki ifade birlikte değerlendirildiğinde Britannica'nın XIX. ve XX. yüzyıl başındaki tarih anlayışının bugünkü terminolojiden oldukça farklı olduğu görülmektedir.

2.1. Buradaki kritik problem: “Turanian” ne demekti?

XIX. yüzyıl Avrupa bilim literatüründe Turanian kavramı bugünkü “Türkî” anlamında kullanılmıyordu. Bu kavram zaman zaman: Hint-Avrupa olmayan Asya dilleri, Orta Asya halkları, Mezopotamya'nın bazı eski toplulukları, Ural-Altay olarak düşünülen gruplar, hatta birbirleriyle doğrudan akrabalığı kanıtlanmamış çeşitli halklar için kullanılan geniş ve bugün büyük ölçüde terk edilmiş bir sınıflandırmaydı. Dahası, 1911 Britannica'nın “Persia” maddesinde “Turanian” ile “Turks” arasında açık bir ayrım yapılmakta ve Turan/Turanian kavramının daha sonraki Türklerle özdeş olmadığı belirtilmektedir. Bu iddia İngilizlerin “Türk” olgusunun zayıf gösterilerek, Türklerin milletler ailesindeki köklü yerini almak istemeyişinden kaynaklanan duygusal bir karardır. Dolayısıyla: “Britannica Kürtleri Türk olarak kabul ediyordu.” sonucu eski metinden çıkarılamaz. Fakat bundan daha önemli başka bir sonuç çıkar: Eski Batı literatüründe Kürtlerin oluşumunda Turani olarak adlandırılan eski Zagros topluluklarının rolünü tartışan ciddi bir tarihsel yaklaşım bulunmaktaydı. Bu ikinci ifade tarihsel belgeyle desteklenmektedir. (Devam edecek…)

Nesim Yalvarıcı