KÜRT SİYASETİ, BÖLGESEL İSTİKRARSIZLIK VE BÜYÜK GÜÇLERİN JEOPOLİTİK REKABETİ (2)

  KÜRT SİYASETİ, BÖLGESEL İSTİKRARSIZLIK VE BÜYÜK GÜÇLERİN JEOPOLİTİK REKABETİ (2) İsrail faktörü: Kürt meselesi ile İsrail'in bölgese...

 

KÜRT SİYASETİ, BÖLGESEL İSTİKRARSIZLIK VE BÜYÜK GÜÇLERİN JEOPOLİTİK REKABETİ (2)

İsrail faktörü: Kürt meselesi ile İsrail'in bölgesel güvenlik stratejisi; Kürt siyasi aktörlerinin İsrail ile ilişkileri de bölgesel jeopolitik açısından önemlidir. İsrail'in bazı Kürt siyasi aktörleriyle temas kurması yeni değildir. Ancak buradan hareketle bütün Kürt hareketlerinin İsrail tarafından yönetildiği veya Kürtlerin tamamının İsrail'in bölgesel projesinin parçası olduğu sonucuna varmak doğru değildir. Daha doğru analiz, İsrail'in tarihsel olarak Arap devletlerinin çevrelenmesi ve rakip bölgesel güçlerin dengelenmesi bağlamında devlet dışı aktörlerle ilişkiler geliştirmesidir. Bu bağlamda Kürtler, İsrail açısından zaman zaman Türkiye, İran, Irak ve Suriye gibi devletlerin bulunduğu bölgesel denklemde stratejik bir unsur olarak değerlendirilmiştir.

Bununla birlikte "Kürtlerin toprak talepleri doğrudan Arz-ı Mevud projesinin parçasıdır" şeklindeki iddianın kesin bir tarihsel veya devlet politikası kanıtı olarak sunulması mümkün değildir. İsrail'in güvenlik ve sınır stratejileri ile bazı Kürt siyasi hareketlerinin coğrafi talepleri arasında dönemsel çıkar kesişmeleri bulunabilir; fakat bu durum otomatik olarak tek merkezden yönetilen bir proje anlamına gelmez. Ne var ki, İsrail Kürtleri; bölgedeki unsurları zayıf düşürmek ve öncü kuvvet olarak kullanmak noktasında yönlendirmeleri mevcuttur.

Nitekim 2026'daki Suriye gelişmeleri de İsrail'in güçlü ve merkezî bir Suriye devletine ilişkin kaygılarının bulunduğunu göstermektedir. Polonya merkezli OSW'nin değerlendirmesine göre Suriye'nin parçalanması İsrail açısından bazı stratejik avantajlar sağlayabilecek bir gelişme olarak görülürken, Şam'ın yeniden güçlenmesi İsrail açısından yeni bir stratejik sorun yaratmaktadır.

Dolayısıyla İsrail-Kürt ilişkisini "ideolojik kardeşlik “ten ziyade konjonktürel jeopolitik çıkarların kesişmesi üzerinden değerlendirmek daha açıklayıcıdır.

ABD'nin Kürt politikası: vekil güç, güvenlik ortaklığı ve enerji-jeopolitik bağlantısı; Amerika Birleşik Devletleri'nin özellikle Suriye ve Irak'taki Kürt aktörlerle ilişkisi, son yıllarda bölgesel güvenlik mimarisinin önemli parçalarından biri olmuştur. Suriye'de SDG, IŞİD'e karşı mücadelede ABD'nin temel yerel ortaklarından biri hâline gelmiştir. Bu ortaklık Kürt siyasi ve askerî yapılarına ciddi bir askerî kapasite kazandırmıştır. Ancak burada temel bir jeopolitik gerçek ortaya çıkmıştır: ABD'nin desteği Kürtlerin bağımsız devlet hedefini desteklemekle aynı şey değildir.

Washington açısından SDG'nin değeri öncelikle IŞİD'le mücadele, Suriye'nin güvenlik dengesi, İran'ın bölgesel etkisinin sınırlandırılması ve bölgesel istikrarın yönetilmesi bağlamında ortaya çıkmıştır. 2026'daki gelişmeler bu gerçeği açık biçimde göstermiştir. Daha önce SDG'nin önemli destekçisi olan Washington, Suriye'deki yeni devlet yapılanmasıyla işbirliğini artırmış ve SDG'nin Suriye devletine entegrasyonuna karşı çıkmamıştır.

Bu durum Kürt siyasi hareketleri açısından önemli bir ders taşımaktadır: Büyük güçlerin desteği çoğu zaman stratejik çıkarların ürünüdür; kalıcı bir siyasi taahhüt değildir.

İran'daki Kürt muhalif hareketler bakımından da benzer bir tablo görülmektedir. 2026 İran-ABD/İsrail savaşı sırasında İran Kürt gruplarının potansiyel olarak kullanılması tartışılmış, ancak bu grupların geniş çaplı bir askerî operasyon gerçekleştirme kapasitesi ve toplumsal desteği konusunda ciddi şüpheler ortaya çıkmıştır.

Rusya'nın Kürt siyaseti: destek değil, kaldıraç politikası Rusya'nın Kürt siyasi aktörleriyle ilişkisi de benzer biçimde okunmalıdır. Moskova'nın temel amacı bağımsız bir Kürt devletinin kurulmasını sağlamak değildir. Rusya açısından Kürt aktörler; Türkiye'ye karşı diplomatik baskı unsuru, Suriye'deki pazarlıkların bir parçası, ABD'nin bölgesel etkisini dengeleme aracı, Suriye'deki askerî varlığını destekleyen bir unsur, Irak ve Suriye'deki enerji ve ulaşım hatları üzerinde nüfuz sağlayabilecek bir araç olarak değerlendirilebilmektedir.

Rusya'nın Suriye Kürtleriyle ilişkileri tarih boyunca faydacı (pragmatik) olmuştur. Washington Institute'un değerlendirmesine göre Moskova, Suriye'deki Kürt aktörlerle ilişkilerini Suriye rejimiyle yürüttüğü daha geniş müzakerelerin bir parçası olarak kullanmış; aynı zamanda Irak Kürtleri ile de ilişkilerini sürdürmüştür.

Bu nedenle Kürt siyasi aktörlerinin hem Washington hem Moskova ile aynı anda ilişki kurması bir "çok yönlü diplomasi" olarak görülebilir. Fakat bunun önemli bir riski vardır:

Büyük güçler arasındaki rekabetin derinleştiği dönemlerde Kürt aktörleri pazarlık gücü kazanabilir; büyük güçler arasında uzlaşma oluştuğunda ise aynı aktörler pazarlık konusu hâline gelebilir. Suriye'de 2026'da yaşanan gelişmeler bunun somut örneklerinden biridir.

İran'ın Kürt meselesi: güvenlik sorunu ile bölgesel nüfuz mücadelesi; İran açısından Kürt meselesi yalnızca bir etnik sorun değildir. Tahran, ülkenin batı ve kuzeybatısındaki Kürt bölgelerini; Irak Kürtleri, Türkiye, Suriye, Irak-İran sınırı ile bağlantılı geniş bir güvenlik kuşağının parçası olarak değerlendirmektedir. Bu nedenle İran, Kürt siyasi hareketlerini hem iç güvenlik hem de dış politika bağlamında ele almaktadır.

2026'daki ABD-İsrail-İran savaşı sırasında İran'ın Irak Kürt bölgesindeki İranlı Kürt muhalif gruplara yönelik füze ve insansız hava aracı saldırıları gerçekleştirmesi, Kürt meselesinin İran açısından doğrudan askerî güvenlik meselesi olduğunu göstermiştir.

Burada İran'ın tarihsel Pers mirasına ilişkin politik söylemi de dikkate alınabilir. Ancak bunu "İran'ın yeniden Pers İmparatorluğu kurma projesi" şeklinde tek başına açıklamak yetersizdir. İran'ın bölgesel politikasının arkasında tarihsel-kültürel kimliğin yanında güvenlik kuşağı oluşturma, sınır güvenliği, enerji yolları, Şii siyasi ağları ve bölgesel caydırıcılık gibi çok daha somut faktörler bulunmaktadır.

Bu nedenle Kürt meselesi İran açısından hem içeride yönetilmesi gereken bir kimlik meselesi hem de dış güçlerin İran'a karşı kullanabileceği potansiyel bir jeopolitik araçtır. (devam edecek…)

Nesim Yalvarıcı