TÜRKİYE’DE KÜRESEL EMPERYALİZMİN İKTİDAR VE MUHALEFET ÜZERİNDEKİ ETKİSİ (3)

  TÜRKİYE’DE KÜRESEL EMPERYALİZMİN İKTİDAR VE MUHALEFET ÜZERİNDEKİ ETKİSİ (3) Kimlik Siyaseti ve Sınıfsal Soruların Geri Plana İtilmesi; K...

 

TÜRKİYE’DE KÜRESEL EMPERYALİZMİN İKTİDAR VE MUHALEFET ÜZERİNDEKİ ETKİSİ (3)

Kimlik Siyaseti ve Sınıfsal Soruların Geri Plana İtilmesi; Küresel sistem açısından yalnızca ekonomi değil, toplumun siyasal enerjisinin hangi alanlarda yoğunlaştığı da önemlidir.

Türkiye'de siyasal mücadele zaman zaman; Türk–Kürt, laik–muhafazakâr, sağ–sol, seküler–dindar, milliyetçi–liberal karşıtlıkları üzerinden yoğunlaşmaktadır. Bu çatışmaların toplumsal gerçekliği vardır ve küçümsenmemelidir. Ancak sorun, bu kimlik çatışmalarının; gelir dağılımı, üretim modeli, teknoloji bağımlılığı, enerji bağımlılığı, dış borç, sermaye yapısı, bölgesel kalkınma, eğitim kalitesi gibi stratejik konuları gölgede bırakmasıdır. Böyle olduğunda toplum siyasi olarak son derece mobilize olurken ekonomik yapının temel sorunları tartışma dışı kalabilir.

Medya ve Bilgi Alanının Rolü, Modern güç siyasetinde medya yalnızca propaganda aracı değildir. Daha önemli işlevi: “Neyin konuşulacağını belirlemektir.” Bir ülkede medya; “Kim haklı?” sorusuna odaklanırken, “Bu sistem neden böyle kurulmuştur?” sorusunu yeterince tartışmıyorsa, siyasal tartışma olayların sonuçlarıyla sınırlı kalabilir. Böylece; sebep yerine sonuç, yapı yerine aktör, sistem yerine lider,
strateji yerine günlük dalaşma tartışılmaya başlanır. Bu durum iktidar açısından da muhalefet açısından da avantajlı olabilir. Çünkü yapısal sorunların yerine liderlik tartışmaları geçtiğinde, sistemin kendisi görünmez hale gelir.

Asıl Güç: İktidarları Değiştirebilmek Değil, Sistemin Sınırlarını Korumak; Küresel güçlerin temel hedefinin her zaman belirli bir siyasi partinin iktidarda kalması olduğunu varsaymak da yetersizdir. Daha uzun vadeli bakıldığında esas mesele: hangi hükümet gelirse gelsin belirli temel ilişkilerin devam etmesini sağlayacak bir sistem oluşturmak olabilir. Bu nedenle uluslararası aktörler açısından; “X partisi mutlaka iktidarda kalmalıdır” yaklaşımından ziyade, “Türkiye hangi hükümet tarafından yönetilirse yönetilsin belirli ekonomik ve güvenlik ilişkileri sürdürebilmelidir” yaklaşımı daha rasyonel olabilir. Bu nedenle iktidar değişiklikleri bazen sistem değişikliği anlamına gelmez.

Türkiye Açısından Kritik Bağımlılık Alanları; Türkiye'nin küresel sistemle ilişkisini analiz ederken özellikle şu alanlar incelenmelidir: Ekonomi,  dış borç, sermaye hareketleri, finans sistemi, ihracat pazarları, ithal ara malları, teknoloji bağımlılığı. Enerji; petrol ve doğal gaz ithalatı, enerji güzergâhları, nükleer teknoloji, enerji finansmanı. Savunma; dış teknoloji, silah sistemleri, yedek parça, istihbarat, ittifak ilişkileri. Siyaset; parti finansmanı, uluslararası siyasi ağlar, düşünce kuruluşları, medya, diplomatik baskı.

Kültür ve bilgi; üniversiteler, medya, akademik üretim, sosyal medya, küresel kültür endüstrileri. Bu alanların her biri ayrı ayrı incelenmeden “emperyalizm Türkiye'yi yönetiyor” şeklinde genel bir hüküm bilimsel olarak yeterli değildir.

İktidar ve Muhalefet Nasıl Aynı Sistemin Parçası Olabilir? Bu soruya dört aşamalı bir modelle cevap verilebilir:  Birinci aşama: Ekonomik bağımlılık, Ülke küresel finans ve ticaret sistemine bağlanır. İkinci aşama: Kurumsal bağımlılık, Ekonomik ve güvenlik kurumları uluslararası sistemle bütünleşir. Üçüncü aşama: İdeolojik içselleştirme Siyasal sınıf, belirli politikaların “kaçınılmaz” olduğuna inanmaya başlar.Dördüncü aşama: Siyasal rekabetin sınırlandırılması İktidar ve muhalefet farklı politikalar önerse bile sistemin temel sınırlarını aşmakta zorlanır. Bu durumda dışarıdan sürekli müdahale yapılmasına gerek kalmaz. Sistem kendi kendisini yeniden üretir. Fakat Türkiye Tamamen Pasif Bir Aktör Değildir; Burada özellikle vurgulanması gereken nokta Türkiye'nin pasif bir ülke olmadığıdır.

Türkiye; NATO üyesidir fakat NATO içinde kendi çıkarları için pazarlık yapmaktadır. Batı ekonomisiyle bütünleşmiştir fakat Rusya, Çin, Körfez ülkeleri ve diğer aktörlerle de ilişkiler geliştirmektedir. Avrupa ile ekonomik ilişkilerini sürdürürken bağımsız diplomatik manevra alanı aramaktadır. ABD ile stratejik ilişkisini korurken birçok konuda ciddi görüş ayrılıkları yaşayabilmektedir. Dolayısıyla Türkiye'yi sadece “emperyalizmin kontrolündeki ülke” şeklinde açıklamak, Türkiye'nin kendi devlet kapasitesini ve aktörlüğünü küçümser. Asıl mesele bağımlılık ile özerklik arasındaki sürekli mücadeledir.

17. Türkiye'deki Temel Sorun: Stratejik Devlet Akılının Partilerüstü Kurulamaması Türkiye açısından daha önemli bir problem, iktidarların değişmesiyle stratejik devlet politikalarının sürekli yeniden tanımlanmasıdır. Bir ülkenin; enerji, savunma sanayii, eğitim, teknoloji, tarım, demografi, sanayi, dış politika alanlarında 30–50 yıllık stratejiler oluşturması gerekir. Eğer her hükümet kendi ideolojik dünyasına göre yeniden başlangıç yaparsa, dış aktörlerin etkisi artabilir. Çünkü stratejik süreklilik zayıfladığında dış aktörler: iktidarlarla değil, sistemin zayıf noktalarıyla ilişki kurmaya başlar.

Çözüm: “Anti-Emperyalizm”den Önce Stratejik Bağımsızlık, Türkiye'nin küresel güçlerden bağımsızlaşması yalnızca siyasi söylemle mümkün değildir. Gerçek bağımsızlık; ekonomik,  teknolojik, askerî,  enerji, diplomatik, kültürel kapasitelerin birlikte geliştirilmesini gerektirir. Bu nedenle,  gerçek bir bağımsızlık programının temel unsurları şunlar olmalıdır: Üretim ekonomisinin güçlendirilmesi, Yüksek teknoloji kapasitesinin geliştirilme, Enerji bağımlılığının azaltılması, Tarım ve gıda güvenliğinin sağlanmasıdır. Dış finansmana aşırı bağımlılığın azaltılması, Savunma sanayiinde kritik teknolojilerde tam bağımsızlık oluşumunu sağlamaktır. Eğitim ve bilim politikasının millî stratejiye bağlanması, Partilerüstü dış politika ve güvenlik stratejisi, Şeffaf siyasi finansman, Medya ve bilgi ekosisteminde çoğulculuk, Kurumların güçlendirilmesi, Kamu yönetiminde liyakat ve stratejik planlama yapılmasıdır. Görünmeyen Emperyalizm Nasıl Anlaşılabilir?

Türkiye'de küresel emperyalizmin etkisini anlamanın en doğru yolu, “ülkeyi kim yönetiyor?” sorusundan önce: “Türkiye'nin karar alma kapasitesini hangi ekonomik, siyasi, askerî ve ideolojik bağımlılıklar sınırlandırıyor?” sorusunu sormaktır.

Bu yaklaşım bizi iki uçtan da uzaklaştırır. Birinci uç: “Türkiye tamamen bağımsızdır ve dış güçlerin hiçbir etkisi yoktur. ”İkinci uç: “Türkiye tamamen dış güçler tarafından yönetilmektedir.” Gerçeklik muhtemelen bu iki uç arasında, çok daha karmaşık bir güç ilişkileri alanında bulunmaktadır.

Küresel güçler her zaman Türkiye'deki iktidarı doğrudan belirlemek zorunda değildir. Aynı şekilde bütün muhalefeti de kendilerinin oluşturması gerekmez.

Daha etkili yöntem, siyasal aktörlerin hareket ettiği ekonomik, güvenliksel ve ideolojik zeminin sınırlarını belirlemektir.

Bu nedenle Türkiye'de emperyalizmin en görünmez biçimi, belki de doğrudan emir vermesi değil; hangi seçeneklerin “gerçekçi”, hangilerinin “aşırı”, hangilerinin “imkânsız” ve hangilerinin “sisteme aykırı” olduğunun zaman içerisinde siyasal sınıf tarafından içselleştirilmesidir. Böyle bir durumda dış müdahalenin görünürlüğü azalır.

Çünkü kararları artık dış aktörün açık emriyle değil, sistemin içerisinde yetişmiş siyasal ve ekonomik aktörlerin kendi rasyonaliteleriyle alınması mümkündür. Tam da bu nedenle emperyalizmin en ileri biçimi, yalnızca iktidarı etkilemek değil, iktidar ile muhalefetin üzerinde hareket ettiği siyasal zemini biçimlendirebilmektir.

Ancak bu iddianın bilimsel olarak savunulabilmesi için her somut olayda kanıt aranmalıdır: hangi aktör, hangi kurum, hangi finansal ilişki, hangi politika ve hangi sonuç üzerinden etkide bulunmuştur? Bu ayrım yapılmadığında yapısal emperyalizm analizi kolayca kanıtsız bir komplo anlatısına dönüşebilir.

Türkiye açısından asıl stratejik mesele ise bu etkileri bütünüyle ortadan kaldırmak değil, dış etkilerin Türkiye'nin ulusal çıkarları üzerindeki belirleyiciliğini azaltacak ekonomik, teknolojik, kurumsal ve siyasal kapasiteyi oluşturmaktır.  Nesim Yalvarıcı

Kaynakça

Baharçiçek, A. (2010). From Neutrality to Alignment: The Formation of NATO and Turkish Bids for Membership. Akademik Yaklaşımlar Dergisi.

Şenses, F. (2012/2015). Turkey's Experience with Neoliberal Policies Since 1980 in Retrospect and Prospect. New Perspectives on Turkey, 47, 11–31.

Şenses, F. (2015). Can Effective Industrial Restructuring be Compatible with Market-Oriented Structural Adjustment Policies? The Evidence from Turkey. New Perspectives on Turkey.

Taymaz, E. & Voyvoda, E. (2015). Marching to the Beat of a Late Drummer: Turkey's Experience of Neoliberal Industrialization Since 1980. New Perspectives on Turkey.

Pamuk, Ş. (2012/2015). Turkey's Experience with Neoliberal Policies and Globalization Since 1980. New Perspectives on Turkey.

Sarı Aksakal, B. (2026). The Intellectual Genealogy of Özalism and Neoliberalism: Reconstructing Turkey’s Political Economy Amid Crisis, Ideology, and Articulation with Global Capitalism. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İİBF Dergisi.

Bechev, D. (2022). Turkey Under Erdogan: How a Country Turned from Democracy and the West. Yale University Press.

Kösebalaban, H. (2026). The Transformation of Turkish Foreign Policy: Islamism and Nationalism. Edinburgh University Press.