BÜYÜK ORTADOĞU PROJESİ (BOP) KAPSAMINDA BÖLÜCÜ KÜRT HAREKETİNİN ORTADOĞUDA ÜSTLENEBİLECEĞİ MUHTEMEL MİSYON

  BÜYÜK ORTADOĞU PROJESİ (BOP) KAPSAMINDA BÖLÜCÜ KÜRT HAREKETİNİN ORTADOĞUDA ÜSTLENEBİLECEĞİ MUHTEMEL MİSYON Soğuk Savaş'ın sona ermes...

 

BÜYÜK ORTADOĞU PROJESİ (BOP) KAPSAMINDA BÖLÜCÜ KÜRT HAREKETİNİN ORTADOĞUDA ÜSTLENEBİLECEĞİ MUHTEMEL MİSYON

Soğuk Savaş'ın sona ermesiyle birlikte Orta Doğu, küresel güç rekabetinin en önemli jeopolitik alanlarından biri haline gelmiştir. Özellikle 11 Eylül 2001 saldırılarından sonra Amerika Birleşik Devletleri tarafından geliştirilen Büyük Ortadoğu Projesi (Greater Middle East Initiative), bölgenin siyasal, ekonomik ve güvenlik mimarisinin yeniden şekillendirilmesine yönelik önemli girişimlerden biri olarak değerlendirilmiştir (Fuller, 2004; Lynch, 2016).

BOP'un resmî söyleminde demokratikleşme, ekonomik kalkınma ve iyi yönetişim hedefleri öne çıkarılmıştır. Ancak uluslararası ilişkiler literatüründe çok sayıda araştırmacı, projenin enerji güvenliği, bölgesel güç dengeleri ve ABD'nin stratejik çıkarları doğrultusunda şekillendiğini ileri sürmektedir (Brzezinski, 1997; Friedman, 2008).

Bu bağlamda Kürt siyasal hareketi, özellikle Irak ve Suriye'deki gelişmeler nedeniyle bölgesel jeopolitiğin önemli aktörlerinden biri olarak değerlendirilmektedir.

Bölgesel Güç Dengesi Açısından Kürt Siyasal Hareketi; Uluslararası ilişkiler literatüründe birçok araştırmacı, Irak'ın 2003 yılında işgalinden sonra Irak Kürdistan Bölgesel Yönetimi'nin (IKBY) fiilen Orta Doğu'nun yeni jeopolitik aktörlerinden biri haline geldiğini belirtmektedir (Natali, 2010).Bu durum; Türkiye, İran, Irak, Suriye arasındaki güvenlik dengelerini doğrudan etkilemiştir. Henri Barkey'e (2018) göre Kürt siyasi hareketleri artık yalnızca ulusal değil, bölgesel stratejik aktör niteliği kazanmıştır.

ABD'nin Bölgesel Güvenlik Stratejisinde Kürt Yapılarının Rolü ABD Savunma Bakanlığı raporları ve Kongre Araştırma Servisi (CRS) belgeleri, Suriye'de IŞİD'e karşı mücadelede Kürt ağırlıklı güçlerin önemli ortaklar olarak değerlendirildiğini göstermektedir (CRS, 2023).

Özellikle;  Suriye Demokratik Güçleri (SDG), YPG, Irak Peşmerge güçleri ABD’nin sahadaki en önemli yerel ortakları arasında yer almıştır. Bununla birlikte Türkiye, YPG'nin PKK ile organik bağları bulunduğunu savunarak bu iş birliğine güvenlik gerekçeleriyle karşı çıkmaktadır. Bu konu NATO müttefikleri arasında uzun süredir görüş ayrılığı oluşturmaktadır (NATO Parliamentary Assembly, 2023).

Enerji Koridorlarının Korunması; Michael T. Klare (2008), 21. yüzyılın enerji güvenliğinin büyük ölçüde Orta Doğu'nun kuzey kuşağında şekilleneceğini belirtmektedir.

Irak'ın Kerkük bölgesi; petrol rezervleri, doğal gaz kaynakları, Türkiye üzerinden Avrupa'ya uzanan enerji hatları nedeniyle büyük önem taşımaktadır. Natali'ye (2010) göre IKBY'nin ekonomik gücü büyük ölçüde enerji ihracatına dayanmaktadır.

Bu nedenle birçok analiz, Kürt bölgesinin enerji koridorlarının güvenliğinde önemli rol oynayabileceğini ileri sürmektedir.

İran'ın Bölgesel Etkinliği Açısından; İran'ın kuzeybatısındaki Kürt nüfus ve burada faaliyet gösteren silahlı gruplar, bazı güvenlik analizlerinde İran'ın bölgesel nüfuzunu sınırlayabilecek faktörlerden biri olarak ele alınmaktadır (International Crisis Group, 2022).

Ancak bu değerlendirmeler, çeşitli düşünce kuruluşlarının senaryo analizleri niteliğindedir; bunların resmî devlet politikası olarak doğrulandığı söylenemez. Ayrıca İran; Kürtleri Güney Azerbaycan topraklarında tahkim etmek ile ilgili çok uzun zamandan beri çalışmalar olduğunu sahadaki gelişmelerden anlayabilmekteyiz.

İsrail'in Çevre Doktrini ve Kürtler; İsrail'in dış politikasında uzun yıllar boyunca tartışılan "Çevre Doktrini" (Periphery Doctrine), Arap olmayan bölgesel aktörlerle ilişkilerin geliştirilmesini öngören tarihsel bir yaklaşımdır (Bengio, 2014).

Bu bağlamda İsrail ile Irak Kürdistan Bölgesel Yönetimi arasında ekonomik ve siyasi ilişkiler zaman zaman kamuoyuna yansımıştır.

Bununla birlikte, İsrail'in bağımsız bir Kürt devleti kurulmasını resmî ve değişmez stratejik hedef olarak benimsediğine dair gizli diplomasi uygulaması sebebi ile kesin kanıt bulunmamaktadır; bu konuda farklı değerlendirmeler mevcuttur. Ancak istihbarat ve lojistik desteği ABD ile eşgüdüm içinde sürdürdüğü bilinen bir durumdur.

Yeni Bölgesel Güvenlik Mimarisi; Barry Buzan ve Ole Wæver'in Bölgesel Güvenlik Kompleksi Kuramı'na göre Orta Doğu'da devlet dışı aktörlerin güvenlik üzerindeki etkisi giderek artmaktadır (Buzan & Wæver, 2003). En Önemli aktör Bölücü Kürt unsurlar olarak gözlenmektedir.

Bu çerçevede Kürt siyasal yapıları; sınır güvenliği, terörle mücadele, göç yönetimi, enerji güvenliği gibi alanlarda etkili aktörler haline gelebilmektedir.

Türkiye Açısından Güvenlik Boyutu; Türkiye'nin Millî Güvenlik Kurulu bildirileri ile Millî Savunma Bakanlığı açıklamalarında PKK'nın uzantısı olarak değerlendirilen yapılanmaların Türkiye'nin ulusal güvenliği açısından tehdit oluşturduğu ifade edilmektedir. Bu nedenle Ankara, Suriye'nin kuzeyinde ve Irak'ın kuzeyinde ortaya çıkabilecek yeni siyasi yapılanmaları ulusal güvenlik perspektifinden değerlendirmektedir.

Akademik literatürde Kürt siyasal hareketinin BOP kapsamındaki rolüne ilişkin ortak bir görüş bulunmamaktadır. Bunun yerine farklı senaryolar ve analizler öne çıkmaktadır. Bu analizlerde Kürt siyasal hareketi; bölgesel denge unsuru, ABD'nin yerel güvenlik ortağı, enerji koridorlarının güvenliğinde rol alan aktör, İran ve diğer bölgesel güçlerle ilişkilerde stratejik değişken, yeni güvenlik mimarisinin önemli bileşenlerinden biri olarak değerlendirilmektedir.

Ancak bu değerlendirmeler, farklı araştırmacıların analizlerine dayanmaktadır ve geleceğe ilişkin senaryolar niteliği taşımaktadır. Bölgenin siyasi geleceği; devletlerin politikaları, uluslararası hukuk, diplomatik süreçler ve sahadaki gelişmeler doğrultusunda şekillenmeye devam etmektedir.

Bu çerçeveden bakıldığında, Türkiye devlet ve millet bütünlüğünü esas alan güvenlik kaygılarını yaşadığı, yine, Türkiye’nin bir kısım topraklarının hedef olarak seçildiğini göz ardı edilemeyecek gelişmelere doğru evirilmesi, Türkiye’nin güvenlik gerekçesiyle silahlanmaya verdiği yoğunluk sebebiyle, ekonomik olarak istikrarsızlaştırılarak, iç barışa dönük baskıların varlığı gözlenebilir bir tehdit gibi görünmektedir.

Nesim Yalvarıcı

Kaynakça

• Barkey, H. J. (2018). The Kurdish Awakening: Turkey and the New Middle East. Carnegie Endowment.
• Bengio, O. (2014). The Kurdish-Israeli Relationship. Israel Affairs, 20(1), 1–15.
• Brzezinski, Z. (1997). The Grand Chessboard. Basic Books.
• Buzan, B., & Wæver, O. (2003). Regions and Powers: The Structure of International Security. Cambridge University Press.
• Congressional Research Service (CRS). (2023). Armed Conflict in Syria: Overview and U.S. Response.
• Friedman, T. L. (2008). Hot, Flat, and Crowded. Farrar, Straus and Giroux.
• Fuller, G. E. (2004). The Greater Middle East Project. Foreign Policy Research Institute.
• International Crisis Group. (2022). Iran's Kurdish Challenge.
• Klare, M. T. (2008). Rising Powers, Shrinking Planet. Metropolitan Books.
• Lynch, M. (2016). The New Arab Wars. PublicAffairs.
• Natali, D. (2010). The Kurdish Quasi-State. Syracuse University Press.
• NATO Parliamentary Assembly. (2023). Reports on Security Challenges in the Middle East.

Formun Altı