ABD-İRAN-İSRAİL ÇATIŞMASININ STRATEJİK HEDEFLERİ

  ABD-İRAN-İSRAİL ÇATIŞMASININ STRATEJİK HEDEFLERİ   ABD-İran-İsrail gerilimini tek bir hedefe indirgemek güçtür. Uluslararası ilişkiler l...

 

ABD-İRAN-İSRAİL ÇATIŞMASININ STRATEJİK HEDEFLERİ

 ABD-İran-İsrail gerilimini tek bir hedefe indirgemek güçtür. Uluslararası ilişkiler literatüründe büyük güçlerin aynı anda güvenlik, enerji, ticaret, teknoloji, nüfuz alanı ve ittifaklar gibi birden fazla amacı birlikte takip ettiği kabul edilir. Bu nedenle aşağıdaki senaryoların her biri belirli ölçüde tartışılmaktadır; ancak bunlardan herhangi birinin tek ve kesin amaç olduğunu söylemek mevcut açık kaynak verileriyle mümkün değildir.

İran'ı Stratejik Olarak Teslim Almaya Zorlama

ABD ve İsrail açısından İran; nükleer programı, balistik füze kapasitesi, bölgesel vekil güç ağı (Hizbullah, bazı Iraklı milis gruplar, Husiler vb.), Körfez'deki enerji yollarına etkisi nedeniyle temel güvenlik sorunu olarak görülmektedir. Bu nedenle uygulanan strateji çoğu analizde; ekonomik yaptırımlar, diplomatik baskı, askeri caydırıcılık, İran'ın bölgesel nüfuzunu sınırlandırma olarak değerlendirilmektedir. Bu çerçevede hedef, bazı yorumculara göre doğrudan rejim değişikliği değil; İran'ın bölgesel kapasitesini azaltarak müzakere masasında daha tavizkâr bir konuma itilmesidir.

Kürt Unsurların İran'a Karşı Vekil Güç Haline Getirilmesi İddiası

Bu konu sıklıkla tartışılsa da dikkatli değerlendirilmelidir. Bilinen gerçekler: ABD; Irak Kürt Bölgesel Yönetimi ile uzun yıllardır yakın ilişkilere sahiptir. Suriye'de IŞİD'e karşı mücadelede ağırlıklı olarak SDG ile çalışmıştır.  Ancak bundan hareketle ABD'nin Türkiye, Irak, Suriye ve İran'daki bütün Kürtleri tek bir siyasi proje altında birleştirmeyi hedeflediği kesin olarak doğrulanmış bir politika olmasa da, İsrail ve Kürt ittifakı ABD nin politikalarının bu merkezde geliştiğine işaret etmektedir. Bununla birlikte bazı stratejik analizlerde şu ihtimaller tartışılmaktadır: İran'ın batı sınırında sürekli baskı oluşturmak, Irak-Suriye hattında kara koridorunu kontrol etmek, İsrail'in güvenliğini artıracak tampon bölgeler oluşturmak, İran'ın vekil güçlerine karşı alternatif yerel ortaklar geliştirmek.  Bu analizler yorum niteliğindedir ve devletlerin resmî politikaları olarak sunulamasa da, sahada ki gelişmeler, bunu teyiteder durumdadır. Silah, mühimmat ve lojistik destek yanında, askeri eğitim bizzat ABd yetkililerince ifade edilmektedir.

Enerji Kaynaklarının Kontrolü

Ortadoğu; dünya petrol rezervlerinin önemli bölümünü, büyük doğal gaz rezervlerini, Hürmüz Boğazı gibi kritik enerji geçiş noktalarını barındırmaktadır. Dolayısıyla enerji güvenliği büyük güçlerin temel öncelikleri arasında yer almaya devam etmektedir. Enerji yalnızca petrol anlamına gelmez. Bugün mücadele; doğal gaz, LNG, elektrik koridorları, veri kabloları, limanlar, lojistik merkezleri üzerinde de yoğunlaşmaktadır.

Çin'e Karşı Yeni Jeopolitik Hat Kurulması

ABD'nin son yıllardaki temel stratejik önceliği birçok uzmana göre Çin'in küresel yükselişini sınırlandırmaktır. Ortadoğu bu nedenle önemlidir. Çünkü Çin'in enerji ithalatının önemli kısmı Körfez'den gelmektedir. Çin'in Kuşak ve Yol Girişimi bölgeden geçmektedir. Körfez limanları Çin açısından stratejik değerdedir.  Dolayısıyla bölgenin istikrarı kadar ulaşım koridorlarının kontrolü de önem taşımaktadır.

Rusya'nın Bölgesel Etkisinin Azaltılması Rusya; Suriye'de askerî varlık bulundurmaktadır. İran ile savunma ve enerji alanlarında iş birliği yapmaktadır.  ABD açısından; Rusya'nın Doğu Akdeniz'deki etkisini sınırlamak, İran-Rusya askerî iş birliğini zayıflatmak önemli hedefler arasında değerlendirilmektedir.

Tom Barrack'ın Bölgedeki Rolü

Tom Barrack, iş insanı kimliğinin yanı sıra ABD'nin diplomatik görevlerinde de yer almıştır. Bazı yorumlarda onun bölgede "sömürge valisi" gibi hareket ettiği öne sürülse de bu, analitik değil siyasi bir nitelemedir ve olgusal bir tanım olarak kullanılamaz. Stratejik açıdan değerlendirildiğinde, Barrack gibi isimlerin rolü şu başlıklarda öne çıkabilir: ABD'nin bölgesel ortaklarıyla siyasi koordinasyonu artırmak, yatırım ve yeniden yapılanma süreçlerini teşvik etmek, enerji ve altyapı projelerini desteklemek, ABD'nin diplomatik etkisini güçlendirmek.

ABD'nin Çin ve Rusya Karşısında Elde Etmek İstediği Üstünlük

ABD'nin Ortadoğu stratejisinin uzun vadede şu hedeflere yöneldiği değerlendirilmektedir: Enerji akışının güvenliğini sürdürmek. Çin'in ekonomik nüfuzunu sınırlamak. Rusya'nın askerî ve siyasi etkisini azaltmak. İsrail'in güvenliğini güçlendirmek. Körfez ülkelerini ABD güvenlik mimarisi içinde tutmak. Kritik deniz yollarını kontrol altında bulundurmak. Bölgesel ortaklar üzerinden maliyetleri azaltan güvenlik düzeni oluşturmak.

Türkiye Açısından Muhtemel Sonuçlar

Türkiye açısından gelişmelerin başlıca yansımaları şunlar olabilir: Irak ve Suriye'nin kuzeyindeki güvenlik dengelerinin değişmesi, sınır güvenliği ve düzensiz göç baskısının artması, enerji ve ticaret koridorlarında yeni rekabet, ABD, Rusya ve Çin arasında denge politikası yürütme ihtiyacının sürmesi, bölgesel istikrarsızlığın ekonomik ve güvenlik maliyetleri.

ABD-İran-İsrail eksenindeki gelişmeleri tek bir hedefle açıklamak yerine, bunları çok katmanlı bir jeostratejik rekabet çerçevesinde değerlendirmek daha isabetlidir. İran'ın askerî ve siyasi kapasitesini sınırlandırma, İsrail'in güvenliği, enerji ve ulaştırma koridorlarının kontrolü ile Çin ve Rusya'nın bölgesel etkisini dengeleme gibi hedefler birbirini dışlamaz; aksine aynı stratejinin farklı boyutları olarak görülebilir. Buna karşılık, "esas hedef birleşik bir Kürdistan kurmak" veya "bölgedeki Kürtleri tek bir vekil güç hâline getirmek" gibi iddialar kamuoyunda ve bazı analizlerde yer alsa da bunların ABD'nin ilan edilmiş ve doğrulanmış resmî stratejisi olduğu söylenemez. Bu tür değerlendirmeler, farklı uzmanların yorumları ve senaryo analizleri kapsamında ele alınmalıdır.

Bütün bu gelişmeler, küresel güçlerin doğrudan karşı karşıya gelebileceği bir sürece evirilebilir mi? Belki de, stratejistler bunun üzerinde kafa yormalıdırlar.

Nesim Yalvarıcı