İNGİLİZLERİN KÜRT POLİTİKASI

  İngiltere; evvelinde, Britannica’da, Kürklerin Turani bir kavim olarak ifade etmelerine rağmen, daha sonra Hint - Avrupa dil topluluğuna...

 

İngiltere; evvelinde, Britannica’da, Kürklerin Turani bir kavim olarak ifade etmelerine rağmen, daha sonra Hint - Avrupa dil topluluğuna dâhil bir etnik yapı olduğunu beyan etmelerini, İngiltere’nin Kürtleri bulundukları bölgede stratejik hedeflerine uygun hareket etme eğilimlerini göstermektedir. Bu iki çelişkili açıklamaların jeopolitik stratejide önemini iyi değerlendirmemiz gerekmektedir.

Bu tür bir değerlendirme yapılırken, önce tarihsel ve akademik bir noktayı netleştirmek gerekir. Türklerin etnik ve dilsel kökeni konusunda farklı dönemlerde farklı teoriler ileri sürülmüş olsa da, günümüzde dilbilim açısından Türkçe, Hint-Avrupa dil ailesine değil, Türk dilleri ailesine mensup kabul edilmektedir. Kürtçe ise Hint-Avrupa dil ailesinin İran koluna bağlı bir dildir. Dolayısıyla "Türklerin Hint-Avrupa topluluğuna dâhil olduğu" şeklindeki ifade, akademik çevrelerde genel kabul görmüş bir görüş değildir. Burada bir hususun bilinmesi gerekir; Türkler, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde farsça konuşmaya zorlanmaları, Türk ve Türkmen olanların Farsçaya yönelimlerini sağlamıştır. Bilahare, ”Kürt olgusu” içinde olanlara sağlanan muafiyet ve avantajlarında etkili olduğu bir “Kürtleşme” ile karşı karşıya kalınmıştır. Bununla birlikte, işaret ettiğimiz konu jeopolitik açıdan şu şekilde analiz edilebilir.

Jeopolitik Stratejide Tarih ve Etnisite Tezlerinin Kullanımı; Büyük güçler tarih boyunca etnik kimlikler, tarih anlatıları ve köken teorilerini yalnızca akademik meseleler olarak değil, aynı zamanda dış politika araçları olarak da kullanmışlardır. Özellikle 19. ve 20. yüzyıllarda sömürgeci devletler, hâkim olmak istedikleri bölgelerde etnik ve tarihsel araştırmaları stratejik amaçlarla desteklemişlerdir.

Bu bağlamda, İngiliz stratejisinin temel özelliklerinden biri, Ortadoğu'daki toplulukları yalnızca mevcut siyasal sınırlar üzerinden değil, etnik, mezhepsel ve aşiretsel aidiyetler üzerinden de incelemek olmuştur. Özellikle Osmanlı Devleti'nin son döneminde ve sonrasında Kürtler, Araplar, Ermeniler ve Türkler üzerine yapılan araştırmaların bir kısmı doğrudan diplomatik ve istihbarî amaçlarla ilişkilendirilmiştir.

Çelişkili Teorilerin Stratejik Değeri; Jeopolitik açıdan bakıldığında, aynı toplum hakkında farklı dönemlerde farklı köken tezlerinin öne sürülmesi üç amaca hizmet edebilir:

Kimlik İnşasını Etkilemek; Bir topluluğun kendisini nasıl gördüğü, siyasi taleplerini de etkiler. Eğer bir grup kendisini ayrı ve özgün bir ulus olarak görmeye yönlendirilirse, siyasi mobilizasyon kapasitesi artabilir.

Bölgesel Güç Dengelerini Şekillendirmek; Ortadoğu gibi çok etnikli bölgelerde etnik kimliklerin vurgulanması, merkezi devletlerin bütünleştirici söylemlerine karşı alternatif siyasal hareketlerin gelişmesine katkı sağlayabilir.

Esnek Diplomatik Araçlar Oluşturmak; Büyük devletler çoğu zaman tek bir tarih tezine bağlı kalmazlar. Değişen stratejik çıkarlar doğrultusunda farklı akademik veya siyasi söylemleri destekleyebilirler. Bu nedenle zaman içerisinde ortaya çıkan farklı açıklamalar, bazen bilimsel gelişmelerden, bazen de değişen jeopolitik önceliklerden kaynaklanabilir.

İngiltere ve Kürt Meselesi; İngiltere'nin özellikle Birinci Dünya Savaşı sonrasında Sykes–Picot Anlaşması, Sevr Antlaşması ve Lozan Antlaşması süreçlerinde Kürtler hakkında yoğun çalışmalar yürüttüğü bilinmektedir. Ancak İngiliz politikasının temel amacı genellikle belirli bir etnik grubun tarihsel hakikatini ortaya koymaktan ziyade, bölgedeki güç dengelerini kendi çıkarları doğrultusunda yönetmek olmuştur.

Bu nedenle, tarihsel köken teorilerindeki değişiklikleri doğrudan "İngiltere Kürtleri şu hedefe yönlendirmek istemiştir" şeklinde kesin bir sonuca bağlamak yerine, bunların büyük güçlerin kimlik politikalarını zaman zaman jeopolitik araç olarak kullanmalarının bir örneği olarak değerlendirmek daha sağlıklı olur.

Nihayetinde, jeopolitik açıdan önemli olan nokta, bir köken tezinin doğru veya yanlış olmasından ziyade, o tezin belirli dönemlerde hangi siyasi amaçlarla dolaşıma sokulduğu, hangi aktörler tarafından desteklendiği ve bölgesel güç dengelerini nasıl etkilediğidir. Bu yaklaşım, etnik tarih tartışmalarını yalnızca kimlik meselesi olmaktan çıkarıp uluslararası güç mücadelesinin bir parçası olarak incelemeyi mümkün kılar.

Formun Üstü

Bu değerlendirme, tarihsel bir olgudan ziyade jeopolitik bir yorum olarak ele alınmalıdır. Çünkü Kürtlerin etnik kökeni konusunda farklı dönemlerde farklı sınıflandırmalar yapılmış olsa da, bu değişimlerin doğrudan bir devletin stratejik hedeflerinin kanıtı olarak sunulması akademik açıdan tartışmalıdır.

İngiliz kaynaklarında Kürtlerin etnik kökenine ilişkin değerlendirmelerin zaman içerisinde değişiklik göstermesi dikkat çekicidir. Bazı erken dönem kaynaklarda Kürtler Turanî veya Türkî kavimlerle ilişkilendirilirken, daha sonraki çalışmalarda Hint-Avrupa dil ailesine mensup ayrı bir etnik topluluk olarak tanımlanmışlardır. Bu değişim, yalnızca antropolojik ve dilbilimsel araştırmalardaki gelişmelerle açıklanabileceği gibi, büyük güçlerin bölgesel siyasetleri bağlamında da değerlendirilmektedir.

Jeopolitik açıdan bakıldığında, etnik kimliklerin tanımlanması ve yeniden yorumlanması, uluslararası aktörlerin bölgesel stratejilerinde zaman zaman işlevsel bir araç hâline gelebilmektedir. Bu çerçevede bazı araştırmacılar, İngiliz düşünce ve politika çevrelerinde Kürtlerin ayrı bir etnik kimlik olarak vurgulanmasının, özellikle Osmanlı Devleti'nin son dönemlerinden itibaren Ortadoğu'daki güç dengelerini etkileme ve bölgesel nüfuz alanları oluşturma stratejileriyle ilişkili olabileceğini ileri sürmektedirler.

Bu yaklaşıma göre, etnik aidiyetlere ilişkin söylemlerde meydana gelen değişimler yalnızca bilimsel tartışmaların sonucu değil, aynı zamanda dönemin jeopolitik ihtiyaçlarıyla da bağlantılı olabilir. Böylece etnik kimliklerin tanımlanması, bölgesel aktörlerin yönelimlerini etkileme, yeni siyasi talepler üretme ve stratejik bölgelerde nüfuz oluşturma süreçlerinin bir parçası hâline gelebilmektedir.

Ancak akademik edebiyatta (literatürde) hâkim görüş, Kürtçenin Hint-Avrupa dil ailesinin İranî koluna mensup bir dil olduğu yönündedir. Ne var ki, görülen gerçek şudur; bilim dünyası da batı emperyalist siyasetlerine uygun karar ve yönlendirici bilgilerden ibarettir. Bu duruma uygun hareket etmeyen hiçbir akademisyen, kariyerinde ileriye gidebilme şansı yoktur. Bu nedenle tarihsel kaynaklardaki farklı tanımlamaların değerlendirilmesinde, dönemin bilimsel bilgi düzeyi ile siyasi bağlamının birlikte ele alınması gerekir.

Nesim Yalvarıcı

 

Kaynakça

• Martin van Bruinessen. Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. London: Zed Books, 1992.
• David McDowall. A Modern History of the Kurds. 3rd Edition. London: I.B. Tauris, 2004.
• Robert Olson. The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925. Austin: University of Texas Press, 1989.
• Kemal H. Karpat. Ottoman Population, 1830–1914: Demographic and Social Characteristics. Madison: University of Wisconsin Press, 1985.
• Bernard Lewis. The Emergence of Modern Turkey. Oxford: Oxford University Press, 2002.
• Şerif Mardin. Türk Modernleşmesi. İstanbul: İletişim Yayınları, çeşitli baskılar.
• M. Şükrü Hanioğlu. A Brief History of the Late Ottoman Empire. Princeton: Princeton University Press, 2008.
• Erik Jan Zürcher. Turkey: A Modern History. London: I.B. Tauris, 2004.
• Britannica Encyclopedia. Kürtler (Kurds) maddeleri; farklı baskılar ve dönemsel edisyonlar.
• Sykes–Picot Agreement> ile ilgili: James Barr. A Line in the Sand: Britain, France and the Struggle that Shaped the Middle East. London: Simon & Schuster, 2011.
• Treaty of Sèvres ve Treaty of Lausanne metinleri ve diplomatik belgeleri.
• Edward W. Said. Orientalism. New York: Vintage Books, 1979. (Batılı bilgi üretimi ve siyaset ilişkisi üzerine.)
• Basil Nikitin. Les Kurdes: Étude Sociologique et Historique. Paris, 1956.
• Wadie Jwaideh. The Kurdish National Movement: Its Origins and Development. Syracuse University Press, 2006.