DİYARBEKİR YA DA DİYARBAKIR

  DİYARBEKİR YA DA DİYARBAKIR Diyarbakır, dünyanın kesintisiz yerleşim geleneğine sahip en eski şehirlerinden biridir. Yukarı Mezopotamya ...

 

DİYARBEKİR YA DA DİYARBAKIR

Diyarbakır, dünyanın kesintisiz yerleşim geleneğine sahip en eski şehirlerinden biridir. Yukarı Mezopotamya ile Anadolu arasında stratejik bir geçiş noktasında yer alan şehir, yaklaşık 10 bin yıllık yerleşim geçmişiyle birçok medeniyete ev sahipliği yapmıştır. Dicle Nehri kıyısındaki verimli konumu, ticaret yollarını kontrol etmesi ve doğal savunma imkânları sayesinde tarih boyunca önemli bir siyasi, askerî, ekonomik ve kültürel merkez olmuştur.

Tarih Öncesi Dönem; Diyarbakır ve çevresindeki insan yerleşimi, Neolitik Çağ'a kadar uzanmaktadır. Özellikle Ergani yakınlarında bulunan Çayönü yerleşmesi, dünyanın en eski tarım ve hayvancılık merkezlerinden biri olarak kabul edilmektedir. Burada yapılan kazılar, insanların avcı-toplayıcı yaşamdan yerleşik hayata geçiş sürecine ilişkin önemli bilgiler sunmaktadır. Bu nedenle Diyarbakır, insanlık tarihindeki ilk köy yaşamının geliştiği bölgelerden biri olarak değerlendirilmektedir.

İlk Çağ Medeniyetleri; MÖ III. binyıldan itibaren bölge sırasıyla Hurriler, Mitanniler, Asurlar, Urartular, Medler ve Perslerin egemenliği altına girmiştir. Asur kaynaklarında şehrin adı "Amidi" veya "Amid" olarak geçmektedir. Şehir, Mezopotamya ile Anadolu arasındaki ticaret yollarını kontrol ettiği için büyük devletlerin mücadele alanı olmuştur.

Helenistik ve Roma Dönemi; Büyük İskender'in fetihlerinden sonra şehir, Seleukoslar ve Partlar arasında el değiştirmiştir. MÖ I. yüzyılda Roma hâkimiyetine giren kent, "Amida" adıyla önemli bir sınır garnizonu hâline gelmiştir.

MS IV. yüzyılda Roma İmparatoru II. Constantius döneminde bugün de ayakta duran Diyarbakır Surları büyük ölçüde yeniden inşa edilmiştir. Yaklaşık 5,5 kilometre uzunluğundaki bu surlar, Çin Seddi'nden sonra dünyanın en uzun ve en iyi korunmuş şehir surları arasında gösterilmektedir.

Bizans Dönemi; Roma İmparatorluğu'nun ikiye ayrılmasının ardından Diyarbakır, Doğu Roma (Bizans) sınır kentlerinden biri olmuştur. Sasani Devleti ile Bizans arasında sık sık el değiştiren şehir, askerî bakımdan büyük önem taşımıştır. Bu dönemde surlar güçlendirilmiş, birçok kilise ve kamu yapısı inşa edilmiştir.

İslam Fetihleri; 639 yılında Halid bin Velid’in Oğlu Hz. Süleyman komutasındaki İslam orduları tarafından fethedilen Diyarbakır, İslam medeniyetinin önemli şehirlerinden biri hâline gelmiştir. Şehrin adı zamanla "Diyâr-ı Bekr" olarak anılmaya başlanmış; bu isim, bölgeye yerleşen Bekr kabilesine atfen kullanılmıştır. Günümüzdeki "Diyarbakır" adı ise Cumhuriyet döneminde resmî olarak benimsenmiştir.

Türk-İslam Dönemi; 1071 Malazgirt Zaferi öncesinde Büyük Selçuklu hâkimiyetine giren şehir, daha sonra İnaloğulları, Artuklular, Eyyûbîler, Anadolu Selçukluları ve Akkoyunlular tarafından yönetilmiştir.

Özellikle Artuklular döneminde Diyarbakır bilim, sanat ve mimaride büyük gelişme göstermiştir. Bu dönemde camiler, medreseler, köprüler ve kervansaraylar inşa edilmiş; şehir bölgenin önemli kültür merkezlerinden biri olmuştur.

Osmanlı Dönemi; 1515 yılında Yavuz Sultan Selim döneminde, İdris-i Bitlis’inin diplomatik faaliyetleri sonucunda Diyarbakır Osmanlı Devleti'ne katılmıştır. Şehir, kurulan Diyarbakır Eyaleti'nin merkezi olmuş ve doğu sınırlarının güvenliği açısından büyük önem taşımıştır.

Osmanlı döneminde Diyarbakır; ticaret yollarının kesişme noktası olması nedeniyle ekonomik canlılığını sürdürmüş, medreseleri, hanları, hamamları ve camileriyle önemli bir kültür ve eğitim merkezi hâline gelmiştir.

Bu arada, Kürtler, Diyarbakır’da yakın dönemde, yani yaklaşık yüz elli yıllık bir geçmişe sahiptirler. 1915 tehcir hadisesinden sonra Zağros dağlarından, Irak ve Suriye den göçlerle gelinmiştir. Yerleşim merkezlerindeki mezarlardan anlaşılabilir… Özellikle Ermeni tehcirinden sonra yoğun olarak Kürt yerleşimler olmuştur.

Cumhuriyet Dönemi; Cumhuriyet'in ilanından sonra Diyarbakır, Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nin en önemli idari, ekonomik ve kültürel merkezlerinden biri hâline gelmiştir. Sanayi, tarım, ticaret, eğitim ve sağlık alanlarında önemli gelişmeler yaşamış; aynı zamanda bölgesel ulaşım ağlarının merkezlerinden biri olmuştur.

2015 yılında Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri Kültürel Peyzajı, UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınarak kentin evrensel tarihî değeri uluslararası düzeyde tescillenmiştir.

Tarihî ve Kültürel Önemi; Diyarbakır, yaklaşık on bin yıllık geçmişi boyunca Hurrilerden Osmanlılara kadar çok sayıda medeniyetin izlerini taşıyan nadir şehirlerden biridir. Siyah bazalt taşından inşa edilen surları, anıtsal camileri, kiliseleri, hanları, medreseleri ve geleneksel sivil mimarisiyle Türkiye'nin en önemli tarih ve kültür merkezlerinden biri olarak kabul edilmektedir. Kent, farklı dinlerin, dillerin ve kültürlerin yüzyıllar boyunca bir arada yaşadığı çok katmanlı tarihî yapısıyla, Anadolu ve Mezopotamya medeniyetleri arasında bir köprü görevi görmüştür.

“Şark Kültürü” ve Türk-İslam medeniyet terbiyesinin merkezi hükmünde olan Diyarbakır, Arap, Ezidi Süryani ve Ermeni kültürünün de belirgin bir hamiliğini yapması derin kültürel izleri taşıyor olması, dünya kültür şehirleri arasında haklı bir yere sahip olmasını sağlamaktadır.

Nesim Yalvarıcı

Formun Üstü

 

Kaynakça

Akyüz, J. (1998). Diyarbakır Tarihi. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi Yayınları.

Artuk, İ. (1990). Diyarbakır Kitabeleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.

Beihammer, A., Constantinou, S., & Parani, M. G. (Ed.). (2013). The Byzantine City and the Eastern Frontier. Farnham: Ashgate.

Beysanoğlu, Ş. (1987). Anıtları ve Kitabeleri ile Diyarbakır Tarihi (Cilt I–III). Ankara: Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları.

Darkot, B. (1994). "Diyarbakır". Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt 9, İstanbul: TDV Yayınları, ss. 464–469.

Gabriel, A. (1940). Voyages Archéologiques dans la Turquie Orientale. Paris: E. de Boccard.

Harmankaya, S., Tanındı, O., & Özbaşaran, M. (1998). Türkiye Arkeolojik Yerleşmeleri-1: Paleolitik/Epipaleolitik. İstanbul: Ege Yayınları.

Kılıç, A. (2007). Diyarbakır Surları. Diyarbakır: Diyarbakır Valiliği Yayınları.

Liverani, M. (2014). The Ancient Near East: History, Society and Economy. London: Routledge.

Özdoğan, M. (2011). 50 Soruda Arkeoloji. İstanbul: Bilim ve Gelecek Kitaplığı.

Özgüç, T. (2002). Anadolu Uygarlıkları. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.

Sinclair, T. A. (1989). Eastern Turkey: An Architectural and Archaeological Survey (Vol. III). London: Pindar Press.

Tuncel, M. (1994). "Diyarbakır". Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt 9, İstanbul: TDV Yayınları.

Türk Tarih Kurumu. (2014). Türkiye Tarihi: İlk Çağ Anadolu Uygarlıkları. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.

UNESCO World Heritage Centre. (2015). Diyarbakır Fortress and Hevsel Gardens Cultural Landscape. Paris: UNESCO.

Yıldız, H. D. (1994). İslamiyet ve Türkler. İstanbul: İlgi Kültür Sanat Yayınları.

Yinanç, M. H. (1997). Türkiye Tarihi Selçuklular Devri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.

İnalcık, H. (2009). Devlet-i Aliyye: Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar (Cilt I). İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları.

Uzunçarşılı, İ. H. (1988). Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu Devletleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.

Redford, S. (2010). The Art and Architecture of Islam in Anatolia. London: Thames & Hudson.

Formun Altı