Türkiye’de “askerî vesayetten parti vesayetine geçiş” tartışması, son 20 yılın en önemli siyasal analiz başlıklarından biridir. Bu tartışman...
Türkiye’de “askerî vesayetten parti vesayetine geçiş” tartışması, son 20 yılın en önemli siyasal analiz başlıklarından biridir. Bu tartışmanın merkezinde şu soru vardır. Türkiye gerçekten vesayetten kurtuldu mu, yoksa vesayetin biçimi mi değişti? Bu meseleyi anlamak için önce “vesayet” kavramını netleştirmek gerekir.
Vesayet nedir? Siyaset biliminde vesayet; seçilmiş siyasal iktidarın üzerinde veya yanında, demokratik meşruiyeti sınırlı bazı güç odaklarının belirleyici olması anlamına gelir.
Türkiye’de uzun yıllar boyunca vesayet denince özellikle: asker, yüksek yargı, bürokrasi, bazı medya ve sermaye çevreleri, akla geliyordu. Bu yapı çoğu zaman “devletin kurucu refleksi” olarak görüldü.
Türkiye’de askerî vesayet nasıl oluştu? Cumhuriyetin kuruluş modeli; Erken Cumhuriyet döneminde, ordu devletin kurucu omurgasıydı. Asker–bürokrat elit siyasal merkezdeydi. Bu durum zamanla, “devleti koruma görevi” anlayışına dönüştü.
Darbeler dönemi; Türkiye’de asker siyasete defalarca müdahale etti:1960 Askeri ihtilal, 1971 Askeri muhtıra,1980 askeri ihtilal, 1997 askeri muhtıra. Bu müdahalelerde temel gerekçe genellikle, laikliği koruma, devlet bütünlüğünü savunma, rejimi muhafaza etme olarak sunuldu.
Vesayet sisteminin araçları; Askerî vesayet sadece darbelerden ibaret değildi. Şunlar da etkiliydi; milli Güvenlik Kurulu’nun güçlü konumu, yüksek yargının ideolojik rolü, üniversite sistemi, medya baskısı parti kapatma mekanizmaları, Özellikle muhafazakâr kesimler uzun süre: “Sandık kazanıyor ama iktidar olamıyoruz” duygusunu yaşadı.
AKP’nin yükselişi ve vesayetle mücadele söylemi Adalet ve Kalkınma Partisi 2002’den sonra kendisini; askerî vesayete karşı, halk iradesini temsil eden, sivil siyaseti güçlendiren, hareket olarak konumlandırdı. Özellikle: AB reformları, MGK’nın etkisinin azaltılması, darbe davaları, sivilleşme söylemi bu dönemin ana başlıkları oldu.
Gerçekten askerî vesayet geriledi mi? Büyük ölçüde evet. Bugün Türkiye’de: ordunun doğrudan siyaset belirleme gücü, geçmişe göre çok daha düşüktür. Özellikle: 2016 Turkish coup d'état attempt sonrası askerî yapı ciddi biçimde yeniden düzenlendi. Eskiden: Genelkurmay siyasette çok etkiliydi. Bugün: yürütme merkezinin belirleyiciliği çok daha güçlüdür. Bu konuda geniş ölçüde fikir birliği vardır.
Peki, “parti vesayeti” eleştirisi neden ortaya çıktı? Muhalefet ve bazı akademisyenler şunu savunuyor: Askerî vesayet zayıflarken, bu kez siyasal iktidarın devlet üzerinde aşırı hâkimiyeti oluştu. Bu eleştirinin temel başlıkları şunlar:
Güç yoğunlaşması; Cumhurbaşkanlığı sistemiyle: yürütme gücü merkezileşti, karar alma dar bir çekirdekte toplandı. Eleştirmenler bunu: “kurumsal denge yerine lider merkezli yapı” olarak görüyor.
Bürokratik partizanlaşma iddiası;
Muhalefet: kamu atamalarında, kurum yönetimlerinde, devlet kadrolarında iktidara yakınlığın etkili olduğunu savunuyor.
Yargı bağımsızlığı tartışmaları; Eskiden yargının askerî-bürokratik vesayet ürettiği eleştirisi vardı. Bugün ise: yargının yürütmeye yakınlaştığı eleştirileri yapılıyor.
Medya ve ekonomik güç ilişkisi Eleştirmenler: medya yapısının büyük ölçüde iktidar çevresine yakınlaştığını, devlet ihaleleri ve ekonomik ilişkilerin siyasal alanı etkilediğini savunuyor.
AKP’nin cevabı ne? İktidar çevresi genellikle şu argümanı kullanıyor:
“Bu vesayet değil; halkın seçtiği siyasi iradenin devlete hâkim olmasıdır.”
Yani onların bakışına göre: eskiden seçilmemiş elitler devleti yönetiyordu, şimdi ise sandık meşruiyeti olan siyaset yön veriyor. Bu yaklaşım: “milli irade üstünlüğü” kavramına dayanır.
Tartışmanın düğüm noktası; Asıl kritik soru şudur: Devletin demokratikleşmesi ile iktidarın merkezileşmesi arasındaki sınır nerede başlar?
Çünkü: askerî vesayetin gerilemesi demokratikleşme olabilir,
ama bütün gücün tek siyasal merkezde toplanması başka bir sorun doğurabilir. Bu yüzden bazı siyaset bilimciler Türkiye’yi şu şekilde tanımlar:
Dönem Baskın güç
1960–2000 Asker–bürokrasi vesayeti
2000 sonrası Güçlü yürütme / parti merkezli siyaset
Türkiye’nin temel yapısal sorunu ne olabilir? Bazı analizlere göre Türkiye’de sorun sadece “kim yönetiyor?” değildir. Daha derin mesele: kurumların kişilere bağımlı olması, kuvvetler ayrılığının tam yerleşmemesi, devlet geleneğinin aşırı merkezî olmasıdır. Bu yüzden: askerî merkez gider, parti merkezi gelir, ama sistem yine aşırı merkezî kalabilir. Türkiye’de askerî vesayetin geçmişe göre ciddi biçimde zayıfladığı geniş ölçüde kabul edilir. Ancak tartışma şurada yoğunlaşıyor: Vesayet tamamen mi bitti, yoksa askerî-bürokratik merkezden siyasal-parti merkezine mi kaydı?
Muhalefet: “parti vesayeti oluştuğunu” savunuyor. İktidar ise: bunun vesayet değil, demokratik meşruiyetin güçlenmesi olduğunu söylüyor. Akademik açıdan bakıldığında ise Türkiye çoğu zaman; güçlü yürütme, merkezî devlet geleneği, rekabetçi seçim sistemi arasındaki gerilim üzerinden analiz ediliyor.
Asıl mesele, Türk milletinin AKP ve CHP’nin siyasi ufuksuzluğunda, kurban edilen demokrasidir, kalkınmadır, adalettir, milli bütünlüktür. Her ikisi de, liberal ve küreselcidirler.
Nesim Yalvarıcı
YORUMLAR