Süveyş Kanalı, 19. yüzyıldan itibaren Britanya İmparatorluğu’nun jeopolitik ve ekonomik stratejilerinin merkezinde yer almıştır. "İmpar...
Süveyş Kanalı, 19. yüzyıldan itibaren Britanya İmparatorluğu’nun jeopolitik ve ekonomik stratejilerinin merkezinde yer almıştır. "İmparatorluğun Can Damarı" (Jugular Vein of the Empire) olarak adlandırılan bu suyolu, Britanya'nın Hindistan ve Uzak Doğu sömürgelerine erişim süresini dramatik şekilde kısaltarak küresel güç dengelerini değiştirmiştir.
Aşağıda, Britanya'nın kanalın inşası öncesi, inşası ve sonrasındaki politikalarını ele alan akademik formatta bir inceleme yer almaktadır.
İnşa Öncesi Dönem: Stratejik Direnç ve Statüko Politikası (1830-1869)
Kanalın fikir aşamasında Britanya, projeye destek vermek bir yana, aktif olarak engelleme politikası izlemiştir. Bu dönemdeki temel yaklaşımlar şunlardır:
Deniz Üstünlüğünün Korunması: Britanya, Ümit Burnu rotasında mutlak bir deniz hâkimiyetine sahipti. Kanalın açılması, Akdeniz ülkelerinin (özellikle Fransa) Hindistan yoluna dâhil olması ve Britanya'nın lojistik avantajının sarsılması anlamına geliyordu.
Osmanlı Toprak Bütünlüğü: Lord Palmerston dönemi dış politikası, Rusya'nın güneye inmesini engellemek için Osmanlı Devleti'nin toprak bütünlüğünü savunuyordu. Kanalın Mısır'a özerklik kazandırarak Osmanlı'dan kopmasına yol açacağı endişesi, Britanya'nın projeye muhalefet etmesinin temel diplomatik gerekçesiydi.
Alternatif Rotalar: Britanya, Fransız mühendis Ferdinand de Lesseps’in projesine karşı, Fırat Vadisi üzerinden bir demiryolu hattı veya İskenderiye-Süveyş arası kara yolu bağlantısını savunmuştur.
Satın Alma ve İşgal Dönemi: Fiili Kontrolün Tesisi (1875-1882) Kanal 1869'da Fransız sermayesi ve Mısır emeği ile açıldıktan sonra, Britanya'nın politikası "engelleme “den "sahip olma" ya evirilmiştir.
Disraeli ve Hisse Alımı(1875); (Benjamin Disraeli, 21 Aralık 1804 doğumlu ve 19 Nisan 1881 ölü olan İİngiliz devlet adamı ve romancıdır. 19. yüzyıl'ın ikinci yarısında birçok kez Birleşik Krallık başbakanı olmuştur ve Muhafazakâr Parti'nin önde gelen liderlerinden biri olarak tanınmıştır. Disraeli, aristokratlara reform önerileriyle dikkat çekmiş ve İngiliz aristokratlarını desteklemiştir. Romanlarında monarşi ve ulusun birliğini savunmuş ve İngiliz emperyalizminin babası olarak bilinir. Disraeli, Kraliçe Victoria'nın en çok değer verdiği devlet adamıdır.) Mısır Hidivi İsmail Paşa'nın borç krizine girmesi üzerine, Başbakan Benjamin Disraeli, Parlamento onayı beklemeden Rothschild bankasından aldığı krediyle Mısır'ın kanal hisselerini satın almıştır. Bu hamle ile Britanya, kanalın yönetiminde söz sahibi olmuştur.
1882 İşgali ve "Gizli Protektora": Urabi Paşa isyanı ve Mısır'daki milliyetçi hareketlerin kanalı tehdit etmesi üzerine Britanya, kanalı "güvence altına almak" bahanesiyle Mısır'ı işgal etmiştir. Bu tarihten itibaren kanal, kâğıt üzerinde Osmanlı toprağı olsa da fiilen Britanya kontrolüne geçmiştir.
Uluslararası Hukuk ve Tahkim: İstanbul Konvansiyonu (1888); Kanalın tek bir gücün kontrolünde olması Avrupa devletlerini rahatsız edince, hukuki bir çerçeve ihtiyacı doğmuştur:
Serbest Geçiş İlkesi: 1888 İstanbul Konvansiyonu ile kanalın hem barış hem de savaş zamanında tüm ticaret ve savaş gemilerine açık olması kararlaştırılmıştır.
Britanya'nın "Rezerv" Politikası: Britanya, anlaşmayı imzalamasına rağmen 1904 yılına kadar (Entente Cordiale) anlaşma hükümlerini tam olarak uygulamamış, güvenlik gerekçesiyle geçişleri denetleme hakkını saklı tutmuştur.
Dünya Savaşları ve Stratejik Savunma (1914-1945); I. ve II. Dünya Savaşları'nda kanal, Britanya'nın küresel savunma stratejisinin en kritik noktası haline gelmiştir:
Lojistik Köprü: Avustralya, Yeni Zelanda ve Hindistan'dan gelen asker ve kaynakların Avrupa cephesine taşınmasında kanal kullanılmıştır.
Savunma Tahkimatı: Osmanlı ve Alman saldırılarına (Kanal Cephesi) karşı bölge devasa bir askeri üsse dönüştürülmüş, 1936 Anglo-Mısır Antlaşması ile Britanya'nın Mısır'daki asker varlığı sadece Kanal Bölgesi ile sınırlandırılsa da stratejik kontrol devam ettirilmiştir.
1956 Süveyş krizi ve İkinci Dünya Savaşı sonrası yükselen dekolonizasyon dalgası ve Arap milliyetçiliği, Britanya'nın kanal politikasının sonunu getirmiştir:
Cemal Abdülnasır ve Millileştirme: 1956'da Nasır'ın kanalı millileştirmesi üzerine Britanya, Fransa ve İsrail ile gizli bir ittifak yaparak askeri müdahalede bulunmuştur.
Diplomatik yenilgilerle sonuçlanan durum, ABD ve Sovyetler Birliği'nin baskısı sonucu Britanya geri çekilmek zorunda kalmıştır. Bu olay, Britanya'nın "Süper Güç" statüsünün sona erdiğinin ve "Doğu'nun Süveyş'i" (East of Suez) politikasının iflas ettiğinin tescili olmuştur.
Britanya'nın Süveyş politikası, realpolitik ilkelerin en somut örneğidir. Başlangıçta ticari rakiplerini engellemek için projeye karşı çıkan Londra, kanalın vazgeçilmezliğini anladığı anda onu imparatorluğun askeri ve ekonomik omurgası haline getirmiştir. 1956 krizi ise sadece bir suyolunun kaybı değil, Britanya’nın küresel hegemonyasının Ortadoğu bazında sona ermesiyle sonuçlanmıştır.
ABD; bu gün Hürmüz Boğazında olanları, Süveyş kanalı ile ilgili, İngiltere’nin küresel hâkimiyetinin sonu olduğunu göremeyecek bir devlet aklı ile yönetmektedir. Tepeden bakma, şımarık güç sarhoşluğu, ABD’nin Hürmüz boğazındaki nihai küstahlığı olacaktır.
Nesim Yalvarıcı
YORUMLAR